Өміржан Әбдіхалық. Әдеби сананың айқайы (Әлия Бөпежанованың сұхбатынан кейінгі ой) | Abai.kz ақпараттық порталы. Абай. Алашорда. Кітапхана. Жаңалықтар. Мақалалар. Саясат. Мәдениет

 

Загрузка

Өміржан Әбдіхалық. Әдеби сананың айқайы (Әлия Бөпежанованың сұхбатынан кейінгі ой)

Жәрдемші


Жалпы, мен әдебиет қоғамның айнасы, тіпті ол көркем айнасы дегенге келіспеймін. Айталық, осыдан бірнеше жыл бұрын "Жас қазақ" газетінде жазушы Қуандық Түменбайдың "Ұябасар" деген әңгімесі шықты. Әңгіменің идеясы әкесіз ұрпақтың пайда болуы мен ұрпақ алдындағы жауапкершілікті сезінбейтін қоғам мүшелері туралы дәлірек айтқанда, жезөкше қыздың өмірге бала әкелуі жөнінде. Бұл әңгіме Жұмағали Сайын көшесі жезөкшелерге толы кезде жазылған және сол көше жадым жаңылдармаса, әңгімеде айтылады. Қазір ол көшеде жеңіл жүрісті бикештер тұрмайды. Яғни көркем әңгіменің де құны жоғалды деген сөз. Егер бұл әңгіме жезөкше әйелдің болмысы, танымы, табиғаты, психологиясын жан-жақты ашатын шығарма болғанда онда ол нағыз әдеби туынды болар еді. Сіз Мұхтар Омарханұлының "Қаралы сұлу" деген әңгімесін оқып көріп пе едіңіз? Міне, нағыз көркем шығарма. Және бұл мәңгілік туынды. Яғни әдебиет адам жанының жұмбағы оның өмірдегі түрлі жағдайлардағы құбылу, өсу, тоқырау, жетілу деген сияқты мәңгілік сұрақтарға жауап іздеуі керек. Бір сөзбен айтқанда, әдебиет мәңгілік дүниелерді қозғауы және сөз етуі тиіс. Сұхбатта журналист тағы қайталауға ұрынып, қоғамдағы, саяси биліктегі қалыптасып отырған жағдайларды неге көтермейді деп сұрақ қояды. Кешіріңіз, мәртебелім, әдебиет ешқашан мәселе көтермейді және оның шешілу жолдарын ұсынбайды. Бұл қызметті, бәлкім сіз естімеген боларсыз, ғасырдан астам уақыт бойы журналистика көтеріп келеді және оның негізгі қызметі болып саналады.

Бір қызығы, біз әдебиетте өткен ғасырдың әдеби мәселесімен талмай тіпті кейде құнығып айналысып келеміз. Бұл біздің әдебие санамыз жаңа заманды әлі жатырқайды деген сөз. Айталық, қаламақы, әдеби процесс, кітап таралымы және қазақ қаламгерлерінің ұлттық мәселені жаңаша қырынан емес, таптаурынды жолмен көтере беруі және әдеби буынаралық байланыстың сапасыздығы осының бәрі жаңа қоғамды қабылдай алмай ширыққан әдеби сананың айғайы. Және де шапанқұмарлық пен атаққұмарлықтың жұқпалы әдеби дертінің әлі күнге емі табылмауы оның әдебиетке енді араласа бастаған азаматтарға жұқпалы ауру ретінде таралуы да сол әдеби сананың түлей алмаған көтерем бейнесін көрсетеді.

Тіпті, керек десеңіз, біздің әдеби санамыз артта қалған. Айталық, біз әлі күнге алпысыншы, жетпісінші жылдары жазылған көркем шығармаларды прозада Мұхтар Мағауиннің, Әбіш Кекілбаевтың, Оралхан Бөкейдің, Төлен Әбдіктің ал, поэзияда Төлеген Айбергеновтің, Жұмекен Нәжімеденовтің, Мұқағали Мақатаевтың, Есенғали Раушановтың шығармаларын аузымыздың суы құрып, тамсанып күні бүгінге дейін айтамыз. Бұл дегеніңіз, отыз жылға тарта уақыт ішінде біздің әдеби санамызды түлететін, келесі бір биікке көтеретін шығарманың өмірге келмегенін айғақтайды. Яғни әдеби санамыз сал бола бастаған. Ал, егер әдебиеттегі рулық қатынастардың отбасылық, тұрмыстық деңгейден шығып, әдебиет - сөз өнері ісінде шешуші рөлге ие болғанын айтатын болсақ, онда әдеби сананың қай ғасырда қалғанын ішіңіз сезетін шығар. Бұл жерде әрине, рулық қатынастардан бастау алатын тамыр-таныстықты, жершілдікті дәл осы дүниелердің негізінде жүргізілетін әдеби соғыстар мен бөлініске түскен әдеби орталардағы жарыстарды және осы жолда жаңа мүриттер тәрбиелеу ісі жүретінін айтып отырған жоқпыз. Сайып келгенде, мұның бәрі оқырман күткен шығарманың жазылмауына шырмауықтай шырматылып кедергі болып жатқан және көзге көрінбейтін әдеби микробтар. Яғни бүгінгі біздің әдеби ағзамыз әдбен уланған. Оның микробқа қарсы күресетін иммунитеті мүлдем қалмаған.

Тағы бір мәселе, әдебиеттегі алтын жүлгенің бұзылуы. Қазір көптеген қаламгерлер не болса, жаза береді. Және оның ішінен тұщымды бір нәрсе табылса жақсы ғой. Қайдам... Айталық, Дүкенбай Досжан «Ақорда» деген роман жазды. Біздіңше, жазушы роман жазғаннан гөрі президент туралы «Егемен Қазақстанға» көлемді мақала жазса, сол да жетер еді. Мұндай шығармалардың және ақын-жазушылардың тізімі abai.kz сатында жарияланды. Және ата-баба түгендеу үрдісі де әдебиеттегі алтын жүлгенің тас-талқанын шығарды. Негізі, қалам ұстаған адам белгілі, өзіне аян уақытқа тоқтай білгені де оның қаламгерлік ісіне абырой, бедел екенін уақыт дәлелдеп отыр. Осы тұстан тағы бір басы қылтиатын мәселе әдебиеттің әлеуметтік қыры. Біздің қаламгерлер әдебиет арқылы әлеуметтік жағдайын шешуді әдетке айналдырып алған. Айталық, сыйлыққа таласу, үкіметтен үй сұрау, лауазымды адамдардың тегі болмаса туысы туралы кітап жазу тағы басқа толып жатқан әрекеттер әдебиетті қайыршыға, тексізге айналдырып жіберді. Және қаламгерді үлде мен бүлдеге орау арқылы керемет әдеби туындыны өмірге әкелуге болады дегенді дүнияның әдебиет тарихынан естімеген екенбіз. Ал, шындығында, мұның бәрі совет өкіметі кезіндегі идеологиялық құрал есебінде қолдан жем жеп үйренген қазақ кеңес әдебиетінен қалған сарқыншақ. Қаламгерлердің мұндай әрекетін байқаған оқырманда бүгінгі әдебиеттен сырт айналды. Бұл өз кезегінде оқырманның көркемдік, талғамдық деңгейінің түсуіне, ой, жан тәрбиесінің тірегінсіз қалуына әкеліп соғып оның туған әдебиетіне деген сезіміне сатқындық болып шығады. Әдебиет ешқашан әлеуметтік мәселелерді шешудің жолы болған емес және болмайды да. Егер, адамға үй, жақсы жиһаз, көлік, үлкен қызмет керек болатын болса, ол соның бәрін адал еңбегімен жасауы тиіс. Тіпті, қандай заман болса да мейлі. Ал, өнерге деген адалдық қаламгер үшін аса маңызды.

Біздің ойымызша, кез келген әдеби туынды аяқталып, баспасөзде немесе кітап болып шыққан соң ол автордан бөлініп шығып, жеке өмір сүре бастайды. Шығарма бұдан былайға жерде өзіне қарсы айтылған сынды да, мадақты да көтере алатын, тіпті оқылмай қалған жағдайда да өмір сүре алатынын шығарма автордан бөлек өзі дәлелдеп шығуы керек. Яғни белгілі бір көркем шығарманың өзіндік иммунитеті, өзін-өз қорғау қабілеті болуы шарт. Бұл дегеніңіз, шығарманың иядесы мен оның көркемдік жағының тастүйін болуы керек дегенді білдіреді. Бірақ, біздің әдебиетте авторлардың көпшілігі шығармасын өзінен бөліп қарай алмайды. Өзінен бөліп қарағанды қойып, шығармасын аяқтаған соң оны өзі керемет деп бағалап, сол бағаға өзін өлердей сендіріп қояды. Сөйтеді де, шығармаға айтылған сынды өзінің жеке басына айтылған сындай қабылдайды. Сонан соң әрине, біреуді жек көреді, жүрегі ауырады, дұшпан табады, ішіп кетеді. Осыған қарамастан «менің шығармам керемет, әдеби сенсация» деген ойында қала береді. Дәл осы жағдай мадақ сынға, көңілжықпастық пікірге даңғыл жол ашты. Құда да тыныш, құдағи да тыныш. Бұдан кейін сын жоқ деген сөздің шығуы заңды. Бұл жерде біз сыншы Әлия Бөпежанованың сынның қандай болуы қажеттігі турасында айтқандарына толықтай қосыламыз. Ең өкініштісі, жалған мадақ пен көңілжықпас мақтау да жұқпалы әдеби дертке айналды. «Кереметсің, генийсің» дегенді көп естігендер өздерін шынымен сондаймыз деген ойға біржола сеніп кетіп жатыр.

Біздіңше, әдебиетті өз ішінен улап жатқан дүниелердің бірқаншасы жоғарыдағы айтылған жайттар. Әзірге осы.

«Абай-ақпарат»

 


 




Өмештің айтқандарына толық қосылам.
Абзал



дұрыс екен



Автор дұрыс жазып отыр. Әлия Бөпежанованың сұхбатынан мен тың бірдеме көрермін деп үміттенген едім. Алайда, ол ескі сүрлеудің шылауынан шыға алмады. "Базарда мың адам жолығады, әркім өз қалағанына сәлем береді" деген бар ғой. Сонда да Әлия апамыздың Дидар Амантай мен Роза Мұқанова екеуіне тамсанып ауызының суы құрығаны мені қатты таң қалдырды. Расында сыншы апамыздың талғамы осыншама төмен болғаны ма, әлде, тағы көңіл жықпастық па? Белгілі сыншы осындай ойда болса онда жетіскен екенбіз.

Байнұр Жанғараев



өміржан білгір болмашы. сеніңке жәйсандырақ



Өміржан талабың биік болсын. Қалай болғанда да дұрыс айтылған пікір екен. Пікір болғанда да ой саларлықтай. Осындай пікірдегі жастарымыз көбейе берсе екен. Мен риза болып отырмын.



Бұл жақсы беталыс. Әдеби тақылауды кеңінен жолға қойғанда ғана көркем дүние жасауға және оны былшылдан бөлектеп алуға болады. Көркем шығарма да, көкемдік көқарасы да шет-шегі танымға, түйсінуге, сүйсінуге, жүрекке жол тартатын және содан бастау алатын дүние ғой. Мәдениетті ақын өз шығармасының ойлы тұсын да, осал тұсын да өзі сезеді. Әдеби талдауды жеке адамдар мен жеке шығармаларға бағыттап, жалпақ оқырманды жанымен тұшынуға жетелеген дұрыс. Мәулен.



Дидар Амантайды Герольд бельгер ағамыздан бастап мақтайды. Өзім оқыған шығармаларының сөйлем құрылысы ішімді пыстырып жібереді. Менің басым жетпей ме, әлде олашақ қазақ прозасы осылай келте сөйлемді бола ма? Өміржан бауырымдікі дұрыс. Халықтың шынай сұрансына лайық поэзия бар болса да, проза мен драмалық шығарма жоққа тән деп білемін. Тұрмыстық жағдайы артқан сайын бала табуды қойған батыс аналары сияқты, біздің әдебиетшілеріміз оңды шығарма жазуды қойды ғой. Әрине, жақсы шығармалар бар болса да, олар әлі қолжазба күйінде жатыр, немесе "Жармақ" сияқты, халыққа толықтай жетпейді.



БІЗ ОСЫ НЕГЕ ҚАЗІРГІ ӘДЕБИЕТТІ,СОНЫҢ ІШІНДЕ ҚАЛАМГЕРЛЕРДІ ЖАТТА КЕП,СЫНҒА АЛА БЕРЕМІЗ,БУДАҚТТАТЫП МІНЕГЕН СӨЗБЕН ТІЛГІЛЕГЕНШЕ,ТОҚ ЕТТЕРІН АЙТУ КЕРЕК ЕМЕСПЕ.МЫНА САЙТТЫҢ ЖУРНАЛИСТТЕРІ ЕГЕР ВРАЧ БОЛҒАНДА,АУРУ АДАМҒА ДИАГНОЗЫН ДҰРЫС ҚОЙ АЛМАС ЕДІ,ӘР НӘРСЕНІ БІР ШАЛЫП.АЛДЫМЕН ҚАЗІР ТУЫНДЫ ОҚИТЫН ОҚЫРМАН ЖОҚ.



Біздің әдеби санамыз ғана емес, мәдени, музыкалық санамыз ба артта қалған. Әйтпесе, қанша данышпан болғанымен анау Шәмшінің әнін қайта-қайта көккше қайталап, фестивальдар өткізіп, әуре болмас едік қой. Өткенді көксей бергенше осы заманғы әндерді неге насихаттамасқа. Ондай әндер жоқ болса, неге пайда болуына ат салыспасқа?



Бізде жақсы мақаланың бірде-бірі республикалық,облыстық, аудандық басылымдарда жарық көрмейді. Себебі газет редакторлары басы байланған стандарттық шеңберден асып шыға алмайды. Екіншіден мақала тек тамыр-таныстық арқылы ғана жарық көреді. Бұрынғы кезде мақалаға гонарар төленсе, бүгінде мақалаң жарық көру үшін пара беруің қажет. Өнер саласы да соның төңірегінде. Бұл-бұлша сайрап жүрек тебірентетін әнші жастар баршылық, бір-ақ көкелерінің көкке көтеруге шамасы жетпейді. Әдебиет те, мәдениет те, журналистика, тағысын тағы. Бәрін дұрыс жолға қою өте қиын. Бүгінгі барлық атаулы салалардың төрінде отырғандардың 99,9 пайызының өз саласына жан-тәнімен беріліп, адами, елдің болшағына көзі ашық, көкірегі ояу адам, тұлға ретінде толғаныс жасап отырғандығы шамалы. Қай саланы алсаңыз да осы ожарлыққа соқтығысып, шекеңізді көгерткендей боп шығасыз.



Жігіттер, тым болмаса сендер Жұмағали ағамыздың фамилиясын дұрыс жазсаңдар екен. Сайын емес, Саин болу керек қой. Ол кісі өмір бойы Саин деп жазылып келді. Ал енді "Алматы безендіру" мекемесінде әлдебір дөкейдің ойнасы, ұйғыр қызының отыруы себепті, көшелердің қазақша жазылуында қате деген өріп жүр. Сауатсыз бикенің артынан журналистеріміздің ергені несі? Егер көше Мұратбеков ағамыздың атына қойылса, онда Сайын деуге болар еді.

ҚАБЫЛ



Өтің жарылып кетсе де орыс газеттері сенің атыңды Қабыл деп жазбайды! Сенің аты-жөнің қазақшада - қазақша, орысшада - орысша екіжүзділеніп жүреді! Ал орыс есімдері қазақшада - орысша, орысшада - орысша болып өзгеріске ұшырамайды. Вич боолып шыға келесің! Оған намысың қозбауы да мүмкін. Ал Оорыстың вичін ұлы деп жазып көрші, соттан бір-ақ шығып, көкелеп жүріп, ақшасын беріп, әзер дегенде құтыласың, қарағым. Қабылдың дабылы - орыстың дауылы десе болатындай. Қыр баласы.



Біріншіден сайт Әлия Бөпежанованың Өміржан мақаласына өзек болған сұхбатын толық беруі керек еді. Содан соң біткен іске сыншы көп. Әлия Бөпежанова әдеби сын саласында өндіріп еңбек етіп келе жатқан үлкен тұлғалардың бірі. Ол кісінің біліміне, шығармашылық ауқымына ешкім шәк келтіре алмайды. Өміржан көп нәрсені байыбына бармай, байбалам салып кетіпті. Әдебиеттің шынайы функциясы туралы бұндай шаласауатты, байбаламшыл баланың айтқан кішкентай пікірі өзі мен өзі тектестерге қызық болуы мүмкін, бірақ сауатты, білікті, кәсіби әдебиетші үшін ТҮК қызық емес. Алдымен осы әдебиетте бір шөптің басын сындыр, содан соң бәлкім сенің айтқаныңды тыңдап көрерміз.



ӨМІРЖАН, СІЗ ДЕ БҰДАН БЫЛАЙ САЙЫН ЕМЕС, САИН КӨШЕСІ ДЕП ЖАЗЫЛАТЫНЫН ҰМЫТПАҢЫЗ! ЖҰМАҒАЛИДЫҢ ӘКЕСІНІҢ АТЫ - САЯ.



Дидар Амантай, іштерің күйсе - тұз жалаңдар - өте талантты жазушы! Дидар Амантай -қазақтың бағына туған жазушы! Дидарлар жүз жылда бір туатын жазушы!



Менің білетінім, Жүсіпбек Қорғасбек, Тұрсынжан Шапай, Әмірхан Меңдеке, Жұлдыз Әбілда Дидардың соңына түсіп алған! Жүрген жерлерінде жамандап, оқыған жерлерінде бейпіл, былапыт сөз жазып, аузына не келсе соны айтып, әйтеуір бір аяусыз ластап отырғанды ұнатады. Және де соны елдің пікірі деп ойлайды.



Дидар Амантайдың соңғы кітабын қайдан табуға болады?



Әмірхан Меңдеке - жарапазаншы! Таласбек оны әдебиеттен қуып жіберді! Жарапазан айтып, не болса, соны айқайлай береді. Әмірхан - тамаша жарнамашы! Мақалаларында,жазып отырған адамын ұмытып кетіп, кенет өзі-өзі мақтай жөнеледі. Бісімілләсі Құдайшылығын айтқанда деп басталады!



Таласбек кешегі сыншысымақ Әмірхан Меңдекені саясаттанушы ғып жіберді!



Байнұр Жанғараев, сен де қырта береді екенсің!



Иә, Байнұр Жанғараев жүрген бір қырт! Сол, күні бойы форумдарды аңдиды. Басқа жұмысы жоқ. Өзі не жазыпты?!



Саспа, бауырым, Байнұр Жанғараевтың жоның да, езуің де тілетін күн жақын!



Қырғыздың қасіреті Ақаевтың қашуынан да, Бакиевтің бой тасалауынан да басталған жоқ. Гәп - әріде, Кенесарының басын қағып түсірген күні қырғыздың басынан бағы ұшқан. Ал, хан Кененің бас сүйегі қазақ топырағына тимей қазақтың дамаңдайы жарқырап кетері екіталай. Бұл киеге қатысты мәселе. Әдеттің Қасқыры. Семей



Мақаладағы дұрыс пікір. Өзекті мәселе. Егер әдебиет бойынша жақсы сын, талдау мақалалар болса, қуана оқып едім. Өйткені қазір оқитын қазақша кітап қана емес, сын мақала да жоқ.



Жалпы алем адебиетинен бейхабар жандардын улкен сынга бармагандары дурыс, жер ортеп, атынды шыгарганнан абырой алмайсын

 

Мұрағат

Сәуір 2014
ДсСсСрБсЖмСбЖс
0123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
2829301234

Айлық статистика

<<  >>

Ең көп оқылған