Senbi, 21 Säuir 2018
Tarih 7397 4 pikir 30 Qañtar, 2017 sağat 13:00

Cerik DÄULETOV. ALŞIN RULARINIÑ ETIMOLOGIYASI (jalğası)

Kezinde qazaqtan şıqqan  twñğış injener-temirjolşı, qoğam qayratkeri, tarihşı Mwhamedjan Tınışpaev öziniñ geografiya, topografiya, geodeziya salasındağı käsibi bilimin paydalanıp, «Qazaqtıñ eñ wsaq ruları tarihınıñ özi miladi jıl sanauınan arı ketetindikten, alaştıñ eñ iri taypası - alşındardıñ tarihı da ğasırlar qoynauına wlasuğa tiis. Endeşe onıñ izderin geografiyalıq ataular men tarihi derekterden izdestirip köreyik»,[1]dep Alşın rularınıñ etimologiyasın Taulı Altay toponimderimen baylanıstırğan edi. Qazir qwpiya bolmay qalğan Keñes Armiyasınıñ Genştabınıñ iri masştabtağı äskeri-topografiyalıq kartaların paydalanıp, Altay– Sayan aymağınıñ ärbir şarşı metrinen sol izderdi izdegende bwl ğwlama ğalımnıñbir ğasırğa juıq uaqıt bwrın bizge bergen bağıt-bağdarınıñdwrıstığına tänti bolasıñ.  

 

ÄLİM

Joğarıda Jaqsılıq Säbitov qazaq Alşındarı 14-ğasırda ömir sürgen Alau batırdan taraydı dep esepteydi dedik.Jaqsılıq negizge alıp otırğan T.Üsenbaevtiñ «Alşın şejiresi» boyınşa Älim-Alau batırdıñ besinşi wrpağı bolıp keledi. Älim şejire boyınşa Qarakesektiñ wlı, Kädirqojanıñ nemeresi, Aqqojanıñ şöberesi, Qıduardıñ şöpşegi, Alau batırdıñ nemenesi, 3 äyeli bolğan, inisiniñ atı-Şömen.

Al M. Tınışpaev bolsa, Älim atauı qanday da bir qojanıñ nemese dini pirdiñ qwrmetine qoyılğan siyaqtı deydi.[2]

Şındığına kelsek, Älim- adamnıñ atı emes. Älim (Älimwlı)-Qazaq handığınıñ qwramındaŞekti, Şömekey, Qarakesek, Qarasaqal, Törtqara, Kete ruların biriktirgen taypanıñ atı.

Älim atauı Sayandağı Arqarlı taygasınıñ tau jotalarınan bastau alatın Älim özenine baylanıstı. Älim Enisey özeniniñ basseynine jatadı, wzındığı 155 km Bödiy özenine (Las özen) qwyadı, ol öz kezeginde 325 km-lik Qamsarığa qwyadı, Balqaş-Kem, Saz-Kem degen salaları bar, kelesi bettegikartanı qarañız.Joşınıñ Qoyan jılğı (1207 j.) mobilizaciyasına deyin osı özenniñ jağasında ösetin jabayı almamen azıqtanıp, Arqarlı taygasında arqar aulap, añşılıqpen aynalısıp jürgen halıq Älimli dep atalğan.

Älim- moñğol tilinde almanı bildiredi.Qazirgi zamanda ol özen Almalı bolıp atalar edi.B.Bazılhannıñ «Moñğol-qazaq  sözdigine» jügineyik:

ALIM      alma;   ~ nı mod      alma ağaşı.[3]

Moñğol alfavitinde de kirill äripteri qoldanılğanımenen olardıñ dıbıstı beyneleu jüyesi qazaqşadan özgeşeleu. Sondıqtan «alim» dep jazılğan söz «älim» dep oqıladı.

Bwqatwlı Bazılhannıñ  «Moñğol-qazaq sözdigindegi» tüsiniktemege nazar audarayıq.

«...j, ç, ş üşeuinen basqa dauıssızdan keyin kelgen «i»-diñ aldıñğı şenindegi «a» dıbısı qazaq tilindegi «ä» bolıp aytıladı.

Mısalı: 

                    barih- bäriq                          tarih- täriq

                    harih- häriq                          alim- älim»[4]

 

Älimli sözi bertin kele Älimwlına aynalğan.

 

 

 

ŞEKTİ

Şekti atauın şejireşiler negizinen tañbamen baylanıstıradı. «Alşın şejiresinen»[5] alınğan Älimniñ wlıJamanaq jılqısına qos şek tañbasın salıp, sodan Şekti atanıptı deytin äñgime qazir ğalamtorda sayttan-saytqa, maqaladan-maqalağaköşip jür.Ol twjırım negizsiz ekenin däleldep köreyin. Birinşiden, Şektiniñ tañbası qos şek emes, qos şek degendeäñgime dombıranıñ şegi (maldıñ işeginen jasalğan) turalıbolsa, tañbamız 2 parallel' sızıq boluı kerek. Onday tañba bar, biraq ol şektiniki emes, qıpşaqtiki. Eger äñgime H tañbası turalı bolsa, onday tañba şektide joq, ol aşamay tañba- aşamaylı kereydiki. Meniñ ağam Merkebay Tağıbergenov (1936-2014) bizdiñ tañbamız–adalbaqan, wranımız- Baqtıbay deytin.

Tarihşı ağamız Amanbay Qwntöleuov Şektiniñ wranı Baqtıbay batır turalı eñbeginiñ mwqabasında Şektiniñ tañbası retinde adalbaqandı beynelegen:

«Adalbaqan - kiim, qamşı, at äbzelderin, keyde twtqalı ıdıs-ayaq iletin bwtaqtarı bar, ağaştan jonıp, nemese temirden ilgiş salınatın, kümis qwymalarmen äşekeylenetinköbinese bwtalı arşa ağaşınan kesip jasalınatın baqan türi»[6]

         Al şın mäninde Şekti atauı özenge baylanıstı.  Altaydıñ Oñtüstik Çüy jotasınan, teñiz deñgeyinen3262 metr biiktikten 87°23′  ş.b. bastau alatın Şekti degen özen bar.Şekti Arğıt özeniniñ Jasadır salasına kelip qwyadı, kelesi kartanı qarañız.

 

 

Aldında keltirilgen «Moñğoldardıñ qwpiya şejiresinen» üzindide «Bajıqıttan bergi orman el-jwrtın Joşı bağındırıp...»degen joldar bar. Mwndağı Bajıqıt degenimiz, Arğıt özeniniñ Aq alaqa degen salasına qwyatın tau özeni, kartada- Bayjigit.  Bwl özenniñ bastauları mına tömengi kartada körsetilgendey, Şektiden batısqa qaray  50 km jerde jatır.

 

Demek, Joşınıñ «anneksiyalau aymağınıñ» şeti Bajığıt-Bayjigit özeni-Şektilerdiñ territoriyasınıñ batıs şekarası. Arğıt özeni ol zonadan şığısıraqta bolğandıqtan, ol özendi boylay mekendegen Arğın taypasıJoşınıñ jasaqtarımen kezdespegen. Arğındar moñğoldardıñ 1207 jılğı bwl jorığınan habardar bolıp, tez arada batısqa üdere köşken siyaqtı.Bwl oy Mwhametjan Tınışpaevtıñ «Aristov zameçaet, çto argını vo vremena Çingishana poddalis' na zapad vperedi naymanov i kereev; v otnoşenii fakta peredvijeniya imenno v takom poryadke zameçanie Aristova verno, no peredvijenie argınov proizoşlo bez somneniya do Çingis-hana»[7]degentwjırımımen üylesedi.Al Şektilerge keler bolsaq, olardıñ Arğındarmen şekaralas bir böligi Arğındarğa ilesken siyaqtı.Tañbalarına qaray joğarı jäne tömengi bolıp bölinetin osı şektiler «toqal arğın» degen atpen belgili.

Alşınnıñ ruları Arğınnıñ Quandıq böliminde de bar, olar Beriş pen Ağıs.«Na territorii Akmolinskogo uezda rasselilsya v osnovnom rod kuandık iz plemeni argın s ego otdeleniyami: altay, karpık, berş, temeş, agıs, kalkaman; severo- vostoçnuyu çast' uezda (po r. Slentı) zanyali kanjigali, çast' roda, rasselivşegosya v Pavlodarskom uezde; na severo- zapade rasselilsya rod karaul plemeni argın, a v severnoy çasti- rod kursarı plemeni kerey».[8]

Bwl jerde aytılıp otırğan berişti Şäkärim qajı Beruşi[9] dep tarqatsa, sayasattanuşı  Jaqsılıq Säbitov özi qwrastırğan şejirede Borşi dep keltiredi[10] 

«Alşın şejiresi» boyınşa Ağısbılay tarqatıladı:Alşın-Alau batır-Qıduar-Aqqoja-Kädirqoja-Qarakesek-Älim-Jamanaq(Şekti)-Şıñğıs-Jaqayım- Ağıs.[11]

Arğın taypasınıñ Arğıt özeniniñ basseynin mekendegenine kelesi karta dälel bola aladı.

 

Kartadan Şegendi özeni, onıñ Aqbwlaq özenine qwyatını, Aqbwlaqtıñ Köksuğa qwyatını, Köksudiñ Arğwtqa qwyatınıkörinip twr. Eger Arğın taypasınıñ Şegendik ruı osı Şegendi özenniñ jağasın jaylağan bolsa, Arğın atauınıñ Arğıtqa baylanıstı boluı zañdı.

Al Şekti özeniniñ atauın jağasında şek (çik)halqı twratın özen deptüsinuge boladı. Onday mısaldıñ biri- Aqtöbe oblısındağı Noğaytı özeni.Ol özenniñ jağasın 14-15 ğasırlarda, Edige bidiñ zamanında  Noğay ordasınıñ halqı jaylağanı belgili.

Nikolay Aristov şekti ruı türik-orhon jazularındağı çik halqınan şığuı mümkin deydi. «Rod çiklimojet proishodit' ot narodca çik tyurko-orhonskih nadpisey».[12]

 

Qazaq ğalımdarı çik pen şektiniñ bir halıq ekenine kümändanbaydı.«Bayırğı türik eskertkişteriniñ mätininde atalatın çik/çek-şekti taypası. Çikterdiñ (çek) qorğandarın, molaların Lomonosov atındağı MGU-diñ professorı L. R. Kızlasov aqsaqal köp jıl boyı qazıp, ğılımi monografiya qaldırğan»-deydi türkitanuşı ğalım, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Qarjaubay Sartqojawlı.

          Monğoliyadağı Orhon özeniniñ boyınan tabılğan Bilge qağan bitiktasınıñ 1-betindegi mätinde  mınaday joldar bar.

         «Jiırma eki jasımda

         Qıtayğa qaray jorıq jasadım

        Çaça-señgün basqarğan segiz tümen äskermen soğıstım. Äskerin   sonda öltirdim.

        Jiırma altı jasımda

Çek halqı qırğızben qosılıp jau boldı.

Kem özenin keşe jorıq jasadım.

Çekterge qaray jorıq jasadım.»[13]

Alşın Şektileri şejire boyınşa Öris, Jaqayım, Baubek, Bölek bop bölinedi.

Öristen- Aydarbek, Esenalı.

Jaqayımnan- Ağıs, Kögis, Aqbura, Toqbura.

Baubekten- Temirbaqtı, Janqılış.

Bölekten- Ayt, Bwjır.

Ayttan- Tileu, Qabaq.

Qabaqtan- Hangeldi, Jangeldi, Aralbay, Aybek (keybir şejirelerde Beke), Töles.

 

 

QABAQ

«Qariyalardıñ derek­te­rine qarağanda, Qabaq pen Tileu ata­larımız joğarıdağıday batır­lıqtarımen qosa öz zamanında el basqaruğa aralasıp, bilikti öte sauattı jürgizgen. Olardıñ el biligine aralasu kezeñderi ataqtı Jalañtös bahadürdiñ bükil Orta Aziyanı basqarıp twrğan kezine säykes keledi. Batır öziniñ däuiri jürip twrğan kezinde Äytekeniñ atası Aqşanı Koqanğa han saylap, şömekeyden Aytqwldı bi etip, al Qabaq atamızdı Taşkenttiñ begi etip tağayındağan»(«Babalar ruhı».Orazbay Ädilbaev, zeynetker, Şalqar audanınıñ qwrmetti azamatı, Aqtöbe oblısı.)

Şalqar öñirinde Orazbay ağamız siyaqtı aqsaqaldardan Tileu men Qabaqtıñ batırlığı men biligi turalı osınday ärtürli äñgimelerdi esituge boladı.

Dey twrğanmen de, Qabaq- kisi esimi emes. Qabaq atauı Töles kölinen oñtüstikke qaray 80 km jerden bastalatın Qabaq taygasımen baylanıstı.

Moñğolşa taulı ormandı tayga dep aytatının joğarıda keltirdik. Qabaq taygası teñiz deñgeyinen 2000-2500 m biiktikte ornalasqan, Kişi Wlağan, Atırgol özenderimen şektesedi, kelesi bettegi kartanı qarañız.Wlağan dep moñğolşa qızılqat jemisin aytadı,[14]al Atırgoldıñ mağınası- tıñ özen[15]. Joşınıñ Qoyan jılğı (1207 j.)äskeri mobilizaciyasına deyin osı Wlağan özeniniñ jağasında ösetin qızılqatpen qorektenip, Qabaq taygasında añ aulap jürgenhalıq Qabaq dep atalğan. (Qabaq- moñğolşa da qabaq, jar, jarqabaq degendi bildiredi).

Alşındar XVI ğasırda Noğay Ordasınıñ qwramında boldı dedik.Noğay Ordasınıñ bii, Edigeniñ şöpşegi Seyd Ahmet(Seydaq) 1540 jıldarı bauırı Şeyh-Mamaydıñ qısımına şıdamay biligin, elin tastap Horezmge(Hiuağa) köşip ketedi. Ol turalı tarihşı Amanbay äl-Qwlandı bılay deydi:

«Noğay Ordasınıñ sırtqı jağdayı kämeldengenmen, onıñ işki jağdayı köñilge qonımdı emes-ti. Ayaq  astınan äleuetti Seydaq bi noğaylardıñ tizginen ayrılıp, özine qarastı jwrtımen Horezmge qonıs

audardı... Tarihi derekter Seydaqpen birge Horezmge 30 mıñ el köşti degendi keltiredi (106,154)»[16]

 

 

Osı Horezmge (Hiuağa) köşken türli rulardıñişinde qabaq ruı da boldı. Bwl rular bolaşaq qaraqalpaq halqınıñ negizin qaladı.Hiua jerinde Ämudiñ Aralğa qwyar sağasındağı (qazirgi Qaraqalpaqstannıñ jäne Türikmenstannıñ territoriyasında) Qoñırat, Qıtay, Qıpşaq, Mañğıt, Qabaqlı qalaları (eldi mekenderi)sol rulardıñ tarihın eske salğanday. Qabaqlı söziniñ mağınası «Qabaqtan şıqqan» degendi bildiretini tüsinikti bolsa kerek. Tarihta Qabaqtan şıqqan han da bolğan, ol qısqa uaqıt bolsa da, Hiuanı bilegen.

«I posle de togo priehali v Hivu gurlencı i aralcı tısyaç s pyat', a s soboyu privezli Kabaklı hana i v Hivu voşli s mnogim boem silno, i uçinili Kabaklı vladelcom. I tot de Kabaklı han Aral hanovıh detey obeih velel udavit' do smerti. I posle togo priehal iz Karakalpakov karakalpackoy Toburçyuk saltan, s nim çelovek so sto, i doşed do Hivı v blizosti, ostanovilsya, I Kabaklı han vıehal iz Hivı, togo Toburçuk saltana vstretil, i, zazvav ego v Hivu v gorod, govoril, çtob emu, Toburçyuk saltanu, bıt' vladel'com bliz Hivı v gorode Urgeneh. I jil v Hive Tuburçyuk saltan dnya s dva. I Kabaklı han k Toburçyuk saltanu prişel noç'yu na postoyalıy dvor, i ego i mnogih lyudey ego ubili do smerti.

 I posle de togo, v nıneşnem v 204 godu, v oktyabre mesyace sobravsya v hivinskiy gorod lutçie lyudi atalıki, i Kabaklı han v to vremya ehal iz kostelı, i atalıki de ego ostanovya na ulice, govorili s velikim krikom, çto de on vsemi imi smutil i saltanov perevel, i ottogo de u nih uçinilas' mej soboyu seça i glad. I v tom je meste ego ubili do smerti».[17]

Bwl materialdı mına bir elektrondı resursten alınğan aqparat ta rastaydı:

«Hiua handarınıñ tizimi:

Il'bars-han I ( -1511-1525)
Sultan Hodja-han I ( -1525-1527)
Hasan Kulı-han I ( -1527-1530)
Suf'yan-han I ( -1530-1531)
Budjunga-han I ( -1531-1533)
Avanak-han I ( -1533-1534)
Kol-han I ( -1534-1540)
Agatay-han I ( -1540-1546)
Dost-han I ( -1546-1558)
Hodja Muhammed-han I ( -1558-1603)
Arab Muhammed-han I ( -1603-1622)
Il'bars-han II ( -1622-1623)
Isfandiyar-han I ibn Arab Muhammed ( -1623-1642)
Said Muhammed-han I ( -1642-1643)
Nadir Muhammed-han I ( -1643-1645)
Abdul Gazi-han I ibn Arab Muhammed (24.VIII.1603-1645-1663)
Anuşa-han I ( -1663-1686)
Hudayda-han I ( -1686-1689)
Ereng-han I ( -1689-1694)
Djuçi-han I ( -1694-1695)
Kabaklı-han I ( -1695-1695)
Kulı Muhammed-han I ( -1695-1697)
Şah Niyaz-han I ( -1697-1701)

Musa-han I ( -1701-1703)
Arab Muhammed-han II ( -1703-1703)
Hodja Muhammed-han II ( -1703-1714)
Ediger-han I ( -1714-1714)
Ereng-han II ( -1714-1715)
Şir Gazi-han I ( -1715-1728)
Il'bars-han III ( -1728-1741)
Abu Muhammed-han I ( -1741-1742)
Abdul Gazi-han II ( -1742-1745)
Garip-han I ( -1745-1750) Banu Garip
Abdalla Karabay-han I ( -1750-1753)
Sultan Timur Gazi-han I ( -1753-1764)
Garip-han II ibn Garip ( -1764-1791)
Abdul Gazi-han III ibn Garip ( -1791-1804;1806-1806-?)
Il'tuzar Inak-han I ibn Ivaz (-1804-1806) Kungrat
Muhammed Rahim-han I Bahadur (-1806-1825)
Allakuli-han I Bahadur (-1825-1842)
Muhammed Rahim Kuli-han I (-1842-30.I.1846)
Muhammed Amin-han I Bahadur (-1846-.III.1855)
Abdalla-han I (-1855-1.IX.1855)
Kutlug Muhammed Murad Bahadur-han I (-1855-1856)
Mahmud-han I (-1856-1856)
Muhammed-han I (-1856-.IX.1864)
Muhammed Rahim-han II Bahadur (1845-1864-1910)
Isfandiyar-han II Djurdji Bahadur (1871-1910-1.X.1918)
Seid Abdalla-han I (-1918-1920-1920)
Juneyt han yaumt (türkmen) (1920) »[18]

Qabaq – Qaraqalpaq baylanıstığınıñ tağı bir körinisi - ekeuiniñ qwramında da Hangeldi, Jangeldi, Aralbay rularınıñ boluı

(jalğası bar)

Abai.kz


[1]M. Tınışpaev. Materialı k istorii kirgiz-kazakskogo naroda. Taşkent. 1925 j.

20-b.

[2]Sonda, 24-b.

[3]B. Bazılhan. Mongol-kazah tol'. Ulaanbaatar ölgiy, 1984 j. 31-32- bb.

[4]Sonda, 809-b.

[5] Teñizbay Üsenbaev. Alşın şejiresi. Qızılorda,Twmar, 2003 j. 96-b.

[6](Uikipediya, Qazaqşa Aşıq Enciklopediya) http://kk.wikipedia.org/wiki/Baqan

[7]M.Tınışpaev.Materialı k istorii kirgiz-kazakskogo naroda. Taşkent.1925 j.7-b

[8]V.V. Vostrov, M.S.Mwqanov.Rodoplemennoy sostav i rasselenie kazahov. Alma-Ata, Nauka, 1968 j.186-b.

[9] Şäkärim Qwdayberdiwlı. Türik, qırğız, qazaq häm handar şejiresi.WikiBilim.Kitap http://kitap.kz/book/5338-turik_qyrhyz_qazaq_am_xandar_shezhres/ 

[10]J.Sabitov. Proishojdenie argın i madjar. The Russian Journal of Genetic Genealogy (Orısşa nwsqa)1-tom , №1, 2009 jıl,41-bet

[11] Teñizbay Üsenbaev. Alşın şejiresi, Qızılorda,Twmar,2003 j.97-98 bb.

[12]N.A. Aristov. Trudı po istorii i etniçeskomu sostavu tyurkskih plemen. «Soros-Qırgızstan» qorı, Bişkek, 2003 j., 160-b

 

[13]Türik bitikhttp://bitig.org/?lang=k&mod=2&bid=3&les=14&li=2

[14]B. Bazılhan. Mongol-kazah tol'. Ulaanbaatar ölgiy. 1984 j.505- b.

[15]Sonda, 51-bet

[16] Edige bi jäne Noğay Ordası. Almatı, Däuir, 2013 j. 298-299 bb.

 

[17]Posol'skie materialı Russkogo gosudarstva. Istoriya Kazahstana v russkih istoçnikah. Almatı, Dayk-Press,2005 j. 422-b.

 

4 pikir