Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Dep jatır 1794 20 pikir 12 Qazan, 2017 sağat 15:34

Beybit Atamqwlov: Zımırandı qwlatu audanına qatıstı alañdauğa negiz joq

Üstimizdegi jıldıñ 6 qazanında Qostanay oblısınıñ Jangeldin audanındağı Torğay auılında Jer orbitasına ğarıştıq apparattardı jetkizetin «Soyuz-2» zımıran-tasığışı wşırılğan jağdayda onıñ atalğan audannıñ tiisti aumağına ziyandı-ziyansızdığı keñinen talqılanğan qoğamdıq tıñdau ötken bolatın. Qoğamda aytarlıqtay pikirtalas tuğızğan mäselege baylanıstı onıñ anıq-qanığına köz jetkizu maqsatında biz Qorğanıs jäne aeroğarış önerkäsibi ministri Beybit ATAMQWLOVPEN äñgimelesken edik.

– Äñgimemizdi qoğamdıq tıñ­dau­da naqtı qanday mäseleler talqı­lan­ğa­nınan bastasaq.

− Qoğamdıq tıñdauda «Bayqoñır» ğarış aylağınan «Soyuz-2» zımıranın wşırğan kezde ğarış apparattarınıñ polyarlı orbitağa bölinui barısında onıñ qorşağan ortağa tigizer äserin bağalauğa baylanıstı mäsele köterilgen edi. İs-şarağa Qostanay oblısınıñ äkimi A.Mwhambetov, sonımen birge ortalıq jäne jergilikti memlekettik organdar jetekşileri, Qorğanıs jäne aeroğarış önerkäsibi ministrligi qaramağındağı wyımdar, «Roskosmos» memlekettik korporaciyası (RF) men bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ ökilderi qatıstı. Özim de sonda boldım. Tıñdau halıq tarapınan ülken qızığuşılıq tudırdı. Sebebi atalğan is-şara ayasında Qostanay oblısındağı Jangeldin audanın «Soyuz-2» zımıran-tasığıştardı jaña jolmen wşıru kezinde olardıñ alğaşqı satısınıñ bü­yirlik bloktarınıñ qwlau audanı ret­inde paydalanu mümkindigi qaras­tırıldı.

− Qwlau audanı ne üşin qajet?

− Joğarıda atalğan qwlau audanı «OneWeb» iri halıqaralıq jobanı jü­zege asıru üşin qajet. Bwl jobanıñ aya­sında 2019 jılğa qaray mobil'di sputniktik baylanıs tehnologiyalarınıñ kömegimen bükil älemdegi internet paydalanuşılardı, onıñ işinde aymaqtardı da jelige keñ jolaqtı qatınaumen qamtamasız etu josparlanğan.

− Jaña qwlau aymağın aşudı qarastırudıñ qanday kezeñderi bar? Jäne ol qalay jüzege asırıladı?

− Qazaqstan Respublikası aumağında jaña qwlau audanın aşu mäselesin qarastıru räsimine keletin bolsaq, soñ­ğı şeşim qabıldanğanğa deyin ja­ña qwlau audanın aşu mäselesi mamandar tarapınan köptegen kriteriyler (tehnikalıq, ekologiyalıq, qwqıqtıq jäne t.b.) boyınşa jan-jaqtı qarastırıladı, mümkin bolatın barlıq nwsqalar eseptelip, josparlanatın qızmetiniñ aymaqqa äser etu deñgeyi boljamdaladı. Negizgi bağalau kriteriyleriniñ biri – ekologiyalıq qauipsizdik. Osı maqsatta ekolog mamandar tarapınan Qazaqstan Respublikası zañnamasınıñ talaptarına säykes qorşağan ortağa äserdi bağalau (QOÄB) üderisi jüzege asırılatın boladı. Bwdan soñ QOÄB materialdarı körsetilip, olar müddeli qoğamdastıq ta­ra­pınan talqılanadı, keyin näti­jeler Qazaqstan Respublikasınıñ Mem­le­kettik ekologiyalıq saraptamasına jiberiledi. Bügingi küni Jangeldin audanında ja­ña qwlau audanın (QA 120A) aşu mümkindigin qarastıru boyınşa jürgizilip jatqan is-şaralar joğarıda körsetilgen tärtipke säykes jüzege asırıluda. Bwl bağıtta türli memlekettik organdar men jergilikti basqaru organdarı mamandarınıñ qatısuımen birtalay jwmıs atqarıldı. Qazirgi tañda «Ğarış-Ekologiya» ĞZO» JŞS-niñ ekologiya jäne ğarış qızmetin baqılau salasında mamandandırılğan wyımınıñ Biotürlilikti saqtau jö­nin­­degi qazaqstandıq associaciya­sı­men birlesip jasağan qorşağan ortağa äser­­di bağalauı 6 qazanda ötken qoğam­dıq tıñdalım hattamasımen birge eko­logiya­lıq saraptamadan ötkizu üşin müddeli ortalıq memlekettik organ – Energetika ministrligine jiberuge dayındaluda.

 − Tañdalğan qwlau aymağı turalı ne aytar ediñiz?

− Jangeldin audanındağı tañdalğan qwlau audanına (QA 120A) qatıstı ülken zertteu jwmısı jürgizildi. Qwlau audanına baylanıstı naqtı nwsqanı tañdau kezinde qauipsizdiktiñ barlıq talaptarı jäne ekologiyalıq aspektileri esepke alındı. Josparlanıp otırğan 120 A qwlau audanında twraqtı adamdar twratın eldi mekender, auılşaruaşılıq jerleri, auıl şaruaşılığı jäne basqa da daqıldar egetin jerler nemese kez kelgen iri öndiristik nısandar joq. Tañdalğan aumaqtıñ işindegi jerler negizinen rezervtik jerler. Audannıñ erekşelikteri esepke alınıp, 120A-nı paydalanu kezinde birqatar qosımşa şekteuler men şaralar qarastırılıp, orındalatın boladı: - säuirden bastap mausımğa deyin (flora men fauna üşin eñ sezimtal kezeñ) wşırılımdar jüzege asırılmaydı; - şildeden bastap qırküyekke deyingi wşırılımdar kezinde qwlau audanında qauipsizdik şaraları küşeytiledi jäne tiisti tehnika qoldanıladı; - qwlau audanın paydalanu kezinde jıl sayın qosımşa ekologiyalıq ba­qı­lau bağdarlaması jüzege asırılatın boladı.

− Wşırılatın «Soyuz-2» zı­mı­ran-tasığışı halıq üşin jalpı qauipsiz be?

− «Soyuz-2» zımıran-tasığışı – ol otınınıñ uıtı az jäne halıqaralıq uäki­letti wyımdardıñ barlıq ekolo­giya­lıq standarttarına say keletin öte senimdi zımıran. Onıñ negizgi otını swyıq ottegi men kerosin, bwl jerde geptil turalı eşqanday äñgime qozğalmauı tiis. «Soyuz-2» zımıran-tasığışı eko­lo­giyalıq taza otınmen (kislorod pen kero­sin) jwmıs isteytindikten onıñ qorşa­ğan ortağa tigizer keri äseri öte tömen, tipti joq dese de boladı. Bwğan jürgi­zilgen ekologiyalıq saraptama näti­jesi dälel bola aladı. «Soyuz-2» zımıran-tasığışınıñ alğaşqı satısınıñ qwramında joğarı uıttı jäne radioaktivti zattar men säuleli iondar joq. Zımırannıñ osı türin wşırudıñ san jıldıq täjiribesi kör­setkendey, onıñ senimdiligi joğarı jäne ha­lıqaralıq ğarış stansasına ğa­rış­kerlerdi jetkizu üşin qoldanıladı.

− Jer telimin beru sheması jaylı ayta ketseñiz.

− Qwlau aymağın aşu üşin ke­şen­di zañdıq tekseruler mehanizmi qaras­tı­rıladı. Tiisti ükimetaralıq kelisim jobasın qosa alğanda, ol jer servitut şartı boyınşa «Bäyterek» BK-ge qwlau aymağı retinde uaqıtşa paydalanuğa ğana beriledi (tolıqtay paydalanu qwqığı joq). YAğni bwl jer eşqanday da jalğa nemese paydalanuğa basıbaylı beriledi degendi bildirmeydi. Tek jer telimi zımırandı wşıru kezinde qısqa merzimge paydalanuğa beriledi. Osı joba jüzege asırılatın barlıq merzim işinde 8 zımıran-tasığış wşırıladı: bir jılda 2-3 retten artıq wşırılım bolmaydı. Al adamdardıñ qauipsizdigin qamtamasız etu üşin zımı­randı wşıru kezinde ğana qwlau aymağı 1-2 künge jabıladı. Qalğan barlıq ua­qıtta ol jer bos boladı. YAğni erkin qatı­nay beruge jäne halıq igiligi üşin paydalana beruge boladı. Barlıq wşı­rı­lımdardı 2-3 jıl köleminde jüzege asıru közdelgen. Jer telimin uaqıtşa paydalanuğa beru mehanizmi aldın ala dayındalıp, Qostanay oblısı men Jangeldin audanı äkimdikterimen kelisilgen. Nätijesinde özara tüsinistik pen uağdalastıqqa qol jetkizilse, onıñ işinde qarjı jağdayı boyınşa da kelisim jasalıp otır.

− Öziñiz qarjı jağdayı dep aytıp qaldıñız. Endi osı turalı tarqata tüsseñiz.

− Qwlau aymağın paydalanğanı üşin jıl sayınğı tölem qarastırılğan. Ol jılına 460 mıñ AQŞ dolların qwraydı, yağni bügingi bağammen eseptegende 152 million teñge degen söz. Tölem dollarmen jürgiziledi, sondıqtan teñge ekvivalentimen soma jıl sayın ösetin boladı. 120 A qwlau aymağın paydalanu üşin alınğan aqşa oblıs äkimdigi tarapınan bekitilgen kelisimşart boyınşa «Bäyterek» BK» AQ arqılı Jangeldin audanınıñ äleumettik-ekonomikalıq mäselelerin şeşuge jwmsalatın boladı.

− Negizgi jwmıstardı kimder atqa­radı?

− «Bäyterek» BK» qwlau aymağın paydalanudıñ qauipsizdigine, al «Ğarış-Ekologiya» ğılımi-zertteu ortalığı» RMK zımırandı wşırudıñ ekologiyalıq tazalığına jauap beredi. − Jaña qwlau aymağı zımıran-tası­ğıştıñ qanday bölikteri üşin qajet? − Jangeldin audanınıñ belgili bir böligi bükil zımırannıñ qwlau audanı retinde emes, «Soyuz-2» zımıran-tası­ğışınıñ alğaşqı satısınıñ büyirlik bloktarınıñ qwlau audanı retinde ğana paydalanılatının ayta ketu kerek. «Soyuz-2» zımıran-tasığışın jaña jolmen wşırğanda ekinşi satısı Resey Federaciyası aumağına qwlaydı (Sverdlov oblısı jäne Hantı-Mansı avtonomiyalı okrugi jerine). Osı jerde ayta ketetin bir jayt, zımırannıñ ekinşi satısı qwlaytın aymaq, yağni Resey jeriniñ 403 qwlau aymağı Jangeldin audanındağı aumaqpen salıstırğanda 8 ese ülken.

Äñgimelesken  Samat MWSA, «Egemen Qazaqstan»

Abai.kz

20 pikir