Jeksenbi, 17 Jeltoqsan 2017
Ädebiet 2563 15 pikir 6 Jeltoqsan, 2017 sağat 14:01

«Men-jındımın» romanındağı köz nemese bir tamşı u      

«Men-jındımın» romanın ekinşi ret oqıp şıqtım. Şığarma jeñil oqıladı. Logikalıq däldik körkem tilmen ädemi astasıp, sanağa birden siñedi. Avtor qoğamdağı  özekti mäselelerdi aşı  sarkazmmen äjualap, barınşa şeber suretteydi. Jazuşınıñ qalamınan tuğan syujetterdiñ  bärinde qoğamnıñ jan jarasına aynalğan, şeşimin küte-küte «qazannan» tasıp, tögilu şegine jetken, özekti örtep jürgen  äleumettik mäseleler  nanımdı bayandaladı. Kez-kelgen qalamger basınan keşken tirşilik tauqımetin aqıl-oy men tüysik süzgisinen ötkizip, jürekke jetkize jaza alsa, onday tuındınıñ eşqaşan ölmeytini ayan. Romandağı bas keyipker – Taufihtıñ tağdırı avtordıñ ömirinen alınğan deuge qwqımız bolmasa da, keyipker men avtordıñ beynesi wqsaytını ras.

Ädebi şığarma wşqır qiyaldan bastau alıp, türli oqiğalar tartıstı syujettermen, jımdasqan kompoziciyamen örilip, taqırıbı ideyasımen, tüyinimen kirigip üylesse,  oqırman sanasına suday siñetini sözsiz. T. Säuketaevtıñ «Men-jındımın» romanı iirimine eriksiz tartatın, talğamı tereñ oqırmannıñ işki düniesin moyındatatın, jürekke jetken şığarma. «Aytpasa sözdiñ atası öledi», degen qazaqtıñ wrpağımız. «Qoyşı köp bolsa, qoy aram öledi», degendi de atam qazaq aytqan. Al, ädebiette sınşı köp bolsa, kerisinşe, sın ötkir bolsa, ädebi şığarmalardı qayrap, qalamgerlerdi qamşılay tüsedi dep oylaymın.  Biraq, «Änniñ de estisi bar, eseri bar» degendey, sınnıñ da swrqayı bar, swñğılası bar.

                                        TAQIRIP  HÄM  IDEYA

«Taqırıp pen ideya – ädebi şığarmanıñ mazmwnı. Al, ädebi şığarma mazmwndı bolu üşin, Ibsen  aytqanday, ädebietşiniñ öziniñ ömiri mazmwndı boluı kerek», deydi kemeñger wstazımız, ğwlama ädebiet zertteuşisi Zeynolla Qabdolov.  Arı qaray romannıñ jazuşı ömirimen tığız baylanıstı ekeni aytpasa da tüsinikti.

Roman tüyindi taqırıptan bastaladı. «Men jındımın» degen atauı  ömirdiñ özi tudırğan filosofiyalıq tüyindi taqırıpqa jatadı. Bas keyipker Taufihtıñ tağdır sergeldeñinen keyin: işki tolğanıstan, psihologiyalıq tartıstan, küyzelisten, ruhani azap şeguden tuğan taqırıp.

Ädebi şığarmalarda san aluan taqırıp bar. Astarlı taqırıp, filosofiyalıq taqırıp, salıstırmalı taqırıp t.s.s. jalğasa baredi. Al, tüyindi taqırıp sirek kezdesedi. Tüyindi taqırıp – şığarmadağı bükil oqiğanıñ kompoziciyasın  şeñberine sıydırıp, oqırmanğa tosın, şınayı oy saluımen erekşelenedi. Ömir körinisterin qaz-qalpında suretteytin osı şığarma bügingi qoğamdağı adamdardıñ bet-beynesin aşı sarkazmmen ayausız äşkereleydi.  Qoğamdıq formaciyanıñ kemşiligin  üşkir qalamımen nayzaday tüyregen jazuşı Taufihtı qauipsizdik komiteti qızmetkerleriniñ  qırağı baqılauğa aluı – qalamger ideyasınıñ ötkirligine dälel.

Romannıñ ideyası -- bügingi küni  ögizdi öltirip, arbanı sındıratın köptegen qoğamdıq mäselelerdi aşı mısqılmen äjualaumen qatar, jaqsılığı men jamandığı, izgiligi men qatigezdigi qabattasqan şım-şıtırıq ömirdi de sınauğa jäne adam boyındağı jan jıluın, ar-ojdandı, jürek tazalığın saqtauğa  negizdelgen. Mısalı, romannıñ «Sauna» degen böliginde tası örge domalap, qaltası qalıñdap, közine şel bitken käsipker Maqsat Sartaiçtıñ qızmetkerlerin saunağa aparğanı bayandaladı. Bwrınnan qızdardıñ «qızığın» körip, etteri ölip ketken erkekterdiñ öreskel äreketi, erkek ataulınıñ qwşağında jandı quırşaqqa aynalğan qızdardıñ jiirkenişti qılığı Taufihtıñ jüregin titirkendirip, näpsi quğan ortadan bas sauğalatadı.

«- Äy, şal . . . bol! – dedi tösekke şalqaya berip qatqıl dauıspen. – Mahabbattı üyge barğan soñ kempiriñnen swrarsıñ. Men jwmıs üstindegi adammın. Uaqıt aqşa. Äli tört klientke qızmet körsetuim kerek!..  ...Zorıqqan käri ögizdey baqıraymay, isteytiniñdi isteseñşi», degendey tıqırşığan tırjalañaş sayqaldan şoşınıp şeginşektey berdim...» dep küyinedi keyipker «Sauna» attı böliktegi ömirdiñ özinen alınğan üzindide. «Meniñ appaq, añqau, alañğasar jüregimdi şırıldatıp, künäniñ qara qaqpasına qaray süyrey jöneldi...» dep, jüregin taza wstau üşin saunadan da qaşadı. Wlttıñ bolaşağı – wrpaqtı örbituge tiis qızdardıñ  jezökşelikti käsip etip, öz jatırın özi qan qaqsatıp jatsa da, wltınıñ keleşegin oylap janı auıratındar bolmasa, özgeleri  selt etpeydi.  Qoğam bolıp twtasıp, jegi qwrtqa aynalğan zinaqorlıqpen  kürespeydi. Jazuşı öz esebin ğana tügeldeytin Sartaiç siyaqtı toğışarlarğa qalamdı nayza - qaru etip küres aşadı. Alayda, Taufih toğışardı jeñe almay, odan jeñilis tabadı. Onıñ jeñiluiniñ özi – şındıqtıñ jolı wstaranıñ jüzimen jürip ötkenmen teñ, ötkir  jüzinen qaymıqpay öte almasañız, tabanıñız tilinip, on eki müşeñiz arsa-arsa boluı mümkin, degen oydı sanağa siñiredi.

Taufihtıñ küresi mwnımen bitpeydi. Tirşilik üşin küres adamnıñ basın tauğa da, tasqa da wratını beseneden belgili emes pe. Ar-ojdannan ayırılğan eki jüzdi pendelermen  tartısıp kün keşetin ol jan sarayına qılau tüsirmeu üşin  otqa da küyedi, suğa da tüsedi. Kün köru üşin bazarda sauda da jasaydı. Söytip jürip ötirikti şın, şındı Qwday  wrğanday qılatın ömirdi äbden köredi.

«Keyde qalamnıñ  wşınan tirilip jatqan ömirden şoşınıp, ışqına ornımnan wşıp twramın. Qospası, boyaması joq şınnıñ özi. Men onı künde köremin, däl bwlay sezinip, tüysingen emespin.  «YApırau! Sen osınday ma ediñ?»  deymin tırjalañaş dirdek qaqqan it tirlikke qarap»,  dep  oy tüyedi, «Ömir sen osınday ma ediñ?» degen bölikte.

Taqırıp pen ideyanı körkem tilmen örnek pen arqauday swlu öre bilgen, avtordıñ romanın qolğa alıp oqığan adam boyamasız şığarmasını qwnığa, jalıqpay oqitını osıdan bolsa kerek. Qalamger özi ömir sürip otırğan qoğamnıñ qaltarıs-bwltarısın, büge-şigesin jetik bilmese, tüyindi taqırıp, oqırman oyın talastıratın ideya tudıru asa qiın bolar. Tağdırı sergeldeñge tüsken Taufihtıñ tauqımetin surettey otırıp,  zamandastarına salmaqtı tüyindi oylar aytadı. Tüyindi taqırıp pen ötkir ideyanı şaşausız toğıstıra bilgen avtor ömir şındığın körkem obraz ben realistik suretter arqılı şeber körsetedi. Jürek KÖZİmen körgen ömirdi wğındıru üşin oqırman nazarın audaradı. Arman, müddesimen, işki psihologiyalıq tartısımen bite qaynasqan roman jelisin fabula täsilimen selkeusiz suretteydi. Qoğam sıqpıtın äjuamen suretteu ideyası  -- oqırmandı jalıqtırmay, izgilik jolına jetelep otıradı. Şığarmanıñ taqırıbı men ideyası bügingi tirşiliktiñ  ruhani-äleumettik auır jügin köterip twr.

                                          TAUFIHTIÑ  OBRAZI 

Romannıñ özegi – Taufihtıñ obrazı. Qoğamnıñ özi tudırğan «jındı» keyipker. «Jındınıñ» küyin keşip dünieden ötui -- ädiletsizdikter men qayşılıqtardıñ adam ömirine asa küşti ıqpal etetinin, realistik surettermen däleldeu arqılı  ömir şındığın ayqınday tüsedi. Örkeniet örge ozğan zamanda da, adamın «jındı» etken qoğamnıñ bezbüyrek kelbeti arqılı bügingi  formaciyalardı aşı mısqılmen äjualay tüsedi. Taufih psihikalıq auıtquğa wşırağan jındı emes. Onı «jındı» dep qabıldaytın özi ömir sürip otırğan ortası. Keyipkerdiñ tağdırı – ädileti kemşin qoğamnıñ aşı jemisi siyaqtı. Romannıñ jelisinde,  onıñ «...tırjalañaş dirdek qaqqan it tirligine» kuä bolıp, aşı jemistiñ dämin tatqanday küyge tüsesiz.

Psihologiyalıq jağınan alıp qarağanda, roman avtordıñ işek qırındısına deyin aqtarğan deuge boladı. Jazuşınıñ obrazdı jasau kezeñindegi psihikası, köñil-küyi şığarmanıñ jelisimen şielenisip jatqanday. Ädebiette adam obrazın tudırğanda, qiyalğa erik berilip, türli oqiğalar, syujetter oydan şığarıladı. T. Säuketaevtı qiyaldan türli oqiğa tudırudıñ, obraz, syujet jasaudıñ şeberi desek te boladı. Ol qiyalındağı obrazdıñ keskin- kelbetin, minez-qwlqın surettegende, ömirge jürek KÖZİmen qarap, keyipker boyındağı ärbir qimıldı, sezim tolğanısın, oy tolqının, küyzelis, mwñın däldik logikasımen ädemi üylestiredi.

Qiyal – ädebiette şığarmanıñ jelisin şırqau şıñğa şığaratın, nemese şıñırau tereñge batıratın ğajap qwbılıs. Al qiyal şığarmada jazuşınıñ öz ömirinde ötkergen oqiğalar men auır sätterden tüygen tanımdıq logikasımen tığız astasıp jatadı. Şınayı suretter men oy tüyinderinen jazuşınıñ tanımınıñ keñ, qiyal pırağınıñ wşqır, seziminiñ näzik ekenin añğaru oñay.

Taufihqa aqıl aytıp, jönge salıp, qasietti qalamnıñ tılsım sırlarımen bölisetin, janına oqtında bir keletin Abay beynesindegi «Qara şaldıñ» elesi --  qasietti qwbılıs.  Qalamgerlerdiñ tüsterinde qws siyaqtı aspanda wşıp jüretini, ayan beretin tüsterdi köretini, muzasına ğayıptan küş berip, jelep jebeytin jebeuşisi bolatını bwrınnan kezdesedi. Taufihqa da oñaşada  Qara şal eles bolıp körinip, tauanı talan-tarajğa tüsken  tirliktiñ bir şırağın jağu üşin, «Seniñ jazuşı boluıñ kerek» degen ğaqliya  aytadı. Qara şal:  «Seniñ jüregiñde köz aşıldı. Eldiñ körmeytinin köresiñ, sezbeytinin sezesiñ. Qalam – Allahtıñ atı. Qalamımnıñ ruhı jüregiñe qondı. Endi sağan tınım bermeydi», dep kez-kelgen talant iesi kötere almaytın ruhani jük artadı. Qara şalmen aradağı äñgimeden keyin, moynına artılğan zamananıñ ruhani jauapkerşilik jügi qabırğasın qayıstırıp, jüregine zilmauır tastay batıp jürgenin oqırmanına aynıtpay, boyamasız jetkizedi. Taufih  adamzattıñ oyşılı -- Abaydıñ elesimen kezdesip, tildesken künnen bastap jazuşı bolıp ketedi.

... Jazıp otırıp... jo-joq, dwrısı qwlağımdağı sıbırdı qağaz betine tüsirip otırıp, kektenem, küyinem, quanam, kürsinem . . . Qara şaldıñ kübiri janımdı är qiyağa bir salıp, äbden silikpemdi şığardı», deydi. Osınday oqşau oylarmen  şığarmanıñ boyauın qalıñdatıp, keyipker boyındağı psihologiyalıq tartıstı üdete tüsedi. Janın qılbwrauğa salatın ädiletsizdikter men qwytırqı qarama-qayşılıqtar Taufihtıñ ömirine orasan ıqpal etip, tausılmas ruhani küreske bet tüzeydi. Jazuşı atap aytpasa da, keyipkerdiñ qoğam aldındağı ar-ojdan men ruhani jauapkerşiligin sät sayın arttırıp otıradı. Ärine, Wlı Abaydıñ elesi – Qara şal qanşa ösiet aytqanımen, ol da pende, qalamnıñ wşımen bay boludı armandaydı. Markes bolğısı, wlılar siyaqtı dañqqa bölengisi keledi. Qiyaldaydı, qiyalındağı jwmaq tirşilikke qol sozadı. Şığarmaların baspağa aparıp, kirpiştey-kirpiştey romandar şığarıp, tältirektegen twrmısın tüzegisi keledi. Biraq adamzat ömiri aqşağa täueldi  zamanda, kirşiksiz qiyalınıñ op-oñay iske asa qoymasına közi jetip, jürek KÖZİ zar jılaydı. Onıñ ruhani mwñın wğatın janaşır zamandası, jazuşı Gerold Bel'ger dünieden ötkende kökirektiñ şerin tögip, armansız jılaydı-ay. Jılasa jürek tazarar. Al tiri pendeniñ ömir-küresi jer basıp jürgende bitpeytini aqiqat emes pe.

Klassik jazuşılardıñ özderi ayta almay jürgen äleumettik mäseleler men qoğamdıq qasiretterdiñ bir qatarın, romannıñ özegine arqau etken jazuşı keyipkeriniñ boyına türli adamgerşilik qasietter men pendelik kemşilikterdi toptastırıp, kürdeli obrazğa aynaldıradı. Taufih birde otbasınıñ qamın oylap basın qatırsa, endi birde  romandarın baspadan şığara almay tauı şağılıp, jigeri jasidı. Jolı bolıp, bir jetistikke jete qalsa, esalañ äpendidey quanadı. Romanı turalı G. Bel'gerdiñ maqtau maqalası «Dat» gazetine şıqqanda, satıp alğan jiırma gazetin bölme törine jayıp tastap, üstine jata qalıp, arı aunaydı, beri aunaydı. Özimen-özi ayğaylap küledi. Paydakünem dostarına aldanıp, kafege barıp, maqalasın «juğanda» qarız bolıp wyatqa qaladı. Söz joq, mwnday adam qoğamda psihologiyalıq qarama-qayşılıq tuğızıp, keybireulerdiñ közine «jındı» bolıp körinui mümkin. Osınıñ bäri  keyipker obrazındağı kündelikti orın alıp otıratın izgilik pen qatigezdiktiñ, ötirik pen şındıqtıñ, jaqsılıq pen jamandıqtıñ teke tiresinen tuğan is-äreket psihologiyası.

Ömir-kürestiñ taytalasında birde dana bolıp, birde jalqau atanıp, keleside öz sorına özi küyip, sorlap jüretin Taufih qanday küresindi basınan ötkizse de, jürek KÖZİ büginin bolaşaqqa jalğaytın ümit otınan eş ayrılğan emes.

Keyipker beynesin surettegende avtor wşqır qiyaldıñ tartısqa tolı körinisterin logikalıq däldikpen tüyistire biledi. Qay bir böligin alıp qarasaq ta, keyipker özindik bet beynesimen erkin ömir süredi. Oqırmanın süyetin qalamger onıñ jüykesin şarşatpau üşin, külkige tolı syujetterdi köz aldıñızğa keltire qoyadı. «Jüz dollar» degen bölikte G. Bel'gerdiñ bergen mıñ dolların sıpıra jaratıp, qalğanın körşilerine taratıp bergen Taufih äyeliniñ qarsılığına tap bolıp, qıran-topan töbelestiñ soñında üyinen quıladı. Köşede qañğıp qaladı. Üysiz-küysiz sendelip qalğan soñ, bas amandığın oylap, tanıstarın jağalap ketedi. Taufih «qalamınıñ wşın beluardan altın qazatın jerge qadasa», Memlekettik sıylıqtı da, özge marapattı da alıp, otbasında şalqıp otırar ma edi, kim bilsin. . . «Auıştığı» üşin äyelinen tayaq jep, balasınan auır söz estise de, jürek KÖZİ kündiz-tüni dünieniñ aq – qarasına üñilip, janın jaralağan tirlikten säule izdep sendeledi. Nağız jındı boludıñ az-aq aldında jürgen  keyipkerin  qiyalımen küresinge qayta-qayta laqtırıp, jandüniesin äbden sarsañğa saladı. Tar joldan şığatın jol tappay sansırağan keyipker ömir-küresti jeñe almay, küyzeliske tüsedi. Qara şal keyde oğan körinbey ketedi, keyde betpe-bet kelip qateligin betine basıp: «Jolımız qiılıssın deseñ, tazar, silkin, izgi oy, şınayı sezimge beril. . ., degen sözine ökpelep te qaladı. Biraq Qara şaldıñ qwdirettiñ qalauımen aytılğan sözderi miına kirip alıp, kökireginde sayrap twradı. Qayda bet bwrsa da, talğamın, tüysigin, sezimin, aqılın Qara şaldıñ pälsapası qılbwrauğa salıp jüredi. Bwl düniede körer ruhani azabı sonşalıqtı mol bolsa da, qara şaldı aynalıp soğar altın qazığına aynaldıradı. Avtor ädebiettiñ ob'ektisi – adam degen teoriyanı osılay tolıqqandı däleldep, surettegen.

                  REALISTİK  SURETTER  MEN  FILOSOFIYALIQ  TÜYİNDER

Oqığan sayın etene enteletip, tereñine tarta beretin romannıñ sırı nede? degen swraq tuındaytını ras. Romannıñ öreli özegine aynalğan realistik suretter men filosofiyalıq tüyinder oydı eriksiz jetelep, işki tartısına tarta jöneledi. Jeñil oqılıp bolğannan keyin de, oy kökparında tartıstıradı. Taqırıp pen ideya bite qaynasqan roman jelisinde oy, sezim, mısqıl,  küyiniş, quanış, zar qatar astasıp, şığarmanıñ körkin ayşıqtay tüsedi.                                                 

«Toy» degen böliginde: « -- Jındığa deyin jazuşımın dep, dorba-dorba şimay-şatpaq arqalap jürgen soñ ne daua. Osıdan keyin ädebiette ne qadır qalsın!» -- degen söylemnen keybireulerdiñ talanttardı jındığa balap, jolın kesuge tırısatının bayqaymız. Oğan osı romannıñ oqiğasınıñ özi dälel. Al, «Janarıñnan jwldızdardı wrttadım» degen böliginde ol süygen aru -- Ümit jalañayaq jazuşını tastap, şeteldik azamatqa twrmısqa şığıp ketedi. Kedey jazuşıdan jerinip, bay jigitpen basın qosqan Ümit keyinnen, mahabbattan asqan baqıt joq ekenin moyındap, hat jazadı. Bügingi küni öz sezimin tärk etip, wltınan bezip, özge wlt ökilderine küyeuge ketip jatqan qazaqtıñ qızdarı az ba? Bwl mäsele de bügingi tañda qanı tamşılağan jaranıñ birine aynalıp otır. «Bazar» degen bölikten mınaday söylemdi oquğa boladı: «Qwdaydıñ ien tegin jerine aqı alğandarı qay Qwdaydan bezgenderi dep, bayağı köñilmen bwrqıldap-barqıldap jürsek, jer endi Qwdaydiki emes, Qwdayına pısqırıp ta qaramaytın baylardiki bolıp ketken eken ğoy». Bazarda mayda-şüyde zattardı satıp küneltetin jwmıssızdardıñ ömirin beyneleytin suretten Allanıñ jaratqan jeriniñ alpauıttardıñ menşigine ötip, qarasiraq kedeylerdiñ küni qarañ bolğanın tağı köremiz. Bir ğana söylemnen öz jerimizge özimiz ie bola almasaq, bolaşağımız ne bolmaq, degen  beymaza oydı da oquğa boladı.

«Qızıl şarşı» degen böliginde: «Eşkim tıñdamasa da, ekige jarılıp ap, özimmen  özim aytısa beremin. İşim tolğan  küyik pen qıjıl, sol tügesilgenşe janımda tınım joq. . .» deydi. YApırau! Kapitalizm düniesinde işinde küyigi men qıjılı joq adam kemde-kem bolar. Bwl zamannıñ tabiği zañdılığı emes pe? Äleumetti aqşa bilegen qoğamda tört qwbılası teñ bolıp jürgen pendeni tabu da qiın şığar. Osıdan keyin: «...Bäri meniñ künde körip jürgenim. Meniñ qorlığım, ümitim, ökinişim...» dep işki küyzelis boyauın qalıñdata tüsedi. Qara şaldıñ sıbırın jürek süzgisinen ötkizip, tebirengen Taufih ömir şırğalañın aşı äjuamen, aq qağazğa qara boyaumen suret salğanday örnektey beredi. Iä, ol «ömirdi şılği bir battasqan qara boyaumen jazatındıqtan» romanınıñ boyauı qara tüs deuge boladı.

Ömirdiñ boyauı san türli. Bir qalamger şığarmasın aq tüsti boyauğa, biri qara tüske, biri jasıl tüske, endi biri swrğa  boyap jatsa, onıñ bärin jazmış dep qabıldauğa bolatın şığar. Sebebi, är qalam iesiniñ jürek KÖZİ älemdi türli şeñberde köretinine talasa almaymız. Ädebi tuındınıñ payda boluı -- jürek KÖZİniñ älemdi köru radiusına baylanıstı. Al filosofiyalıq tüyinder – oy özeginiñ şıñı deuge boladı. Tağı da mısal. «Aq mäşi» degen bölikte: «Artımda ker esekke mingen  qazaqtıñ bolaşağı bir töbeniñ basında qalıp baradı», dep jazadı. Qazaqtıñ bolaşağı dep, mektepke barıp körmegen, esektiñ üstindegi on, on bir jas şamasındağı bala – Berikti aytadı. Örkenietten bölinip qalğan alıs auılda bir üydegi üpir-şüpir tört balanıñ tağdırı keyipkerdiñ jüregin sızdatadı. Bwl da şeşimin kütken mäseleniñ biri emes pe?

Al, «Altın doñız» böliginde qiyaldan tuğan jındılardıñ düniejüzilik bäygesin äsirelep surettegenimen, ömirdi jürek KÖZİmen köre biletin qalamgerdiñ pessimistik közqarasına tüsinistikpen qarauğa boladı.

«Qızıl şarşı» böliginde: «Keñ dünieden saya tappay, şırıl qağıp mañırağan laqtıñ jetim üni men aqınnıñ öksigi aspan astın küñirentip twr», degen tağı bir filosofiyalıq tüyin alqımnan aladı. Qırılğan kiiktiñ jetim lağınıñ zarına ün qosıp öksigen aqın Qorğanbek Amanjolovtıñ bir şumaq öleñin köz aldımızğa keltiredi:

«Kiik öldi – dalamnan kie ketti.

Kim körgen mwnday swmdıq qiyametti!

Tört ayağı kökten kep ölip jatır,

Toltırıp oy men jazıq qiyabetti. . .»

Aqınnıñ jüreginen tögilgen şer men jazuşınıñ zarı qalamınan bir tamşı u tamızğanday... Talant tağdırınıñ uın tatqan jazuşı qalamınan özi de keyde u tamızatın halge jetken...

Romannıñ özeginen qoğamdağı jwmıssızdıq, jezökşelik, toğışarlıq, byurokrattıq, ädiletsizdik, otbasılıq instituttıñ joqtığı, jemqorlıq, joqşılıq, ekologiyalıq apat, sezim twraqsızdığı, satqındıq,  kosmopolittik, sayasattıñ ädebietke äseri, tipti bügingi psihikası auıtqığan nauqastardı emdeytin mekemelerdiñ, adamdı odan beter jındı qılar ädisterine deyin orın tapqan. Şeşimin küte-küte pendelerdi jındı qıluğa aynalğan qoğamdıq kürdeli mäseleler jazuşınıñ qalamınan aq qağazğa u bolıp tamıp, oqığan adamnıñ özegin örtey jazdaydı. Uı tamğan romannıñ oqırman jüregine auır salmaq tüsirmeui üşin, qalamger är taqırıptıñ mazmwnın aşı mısqılmen twzdap otıradı. Sarkazm bolmasa, bastasqan qara boyau jüregimizdi jılatuı mümkin. Şeberlik dep osını aytıñız!

Franciyalıq jazuşı Arman Lanudıñ: «Realizm – suretkerdiñ ömirden özi üşin jasap alğan körkem beyneni, özgeniñ kökeyine qondıru qwralı», degen tamaşa tämsili T. Säuketaevtıñ osı romanına arnalıp aytılğanday, tüsindirudi qajet etpeydi.

                                                     TÜYİN

Tartıstı syujetterge, şım-şıtırıq kompoziciyağa arqau bolğan körkem til, twzday tatığan sarkazm, qızığuşılığımızdı noqtalap süyrey jöneletin realistik suretter, tamırın ömirdiñ özeginen tartqan filosofiyalıq tüyinder, romannıñ işki dinamikasınıñ dümpui -- jürek KÖZİnen bastau alatının ayqındaydı. Adam tağdırınıñ kök tiınğa tatımay, tasada eleusiz qaluı jandı auırtadı. Keybir sınşı romanda tüyin joq deydi. Romanda tüyin bar. «Tüs» degen böliginde Taufih jındıhanağa tağı da barğısı kelmey, özin-özi tapanşamen atıp jiberedi. Özin-özi öltiru adamdı qasiretterden saqtaudıñ şeşimi şığar. Avtor romandı şırqau kul'minaciyamen osılay ayaqtaydı.

Romannıñ bwl qoğam adamdı jındı qıluı jäne öltirip tınuı mümkin, degen oydı meñzeytin tüyini – taqırıptıñ qalıbına sıyıp, şarbolattay tüyindelip twr. Şarbolat tüyin şığarmanı oqığan är oqırmanğa,  eger onıñ jüreginde  KÖZİ  bolsa, tereñ oy saları anıq. Olay bolsa, aramızda qanşa «jındı» ömir sürip jür, degen qızıq swraq kökeyge qonaqtaydı.

Avtor alğı sözinde: «Dünie sırı biz bilgennen özgerek, Biraq onı köru üşin KÖZ kerek» degen epigraf qoyğan. Jürek KÖZİ jazuşını jañılıstırmaytın ruhani kompas siyaqtı, qayda jürse de, ne istese de, neni körse de, qanday azap şekse de, diuani ğwmırdı dwrıs jolğa salıp otıradı.  «Qalamınıñ wşın beluardan altın şığatın jerge qadamaytın» jazuşınıñ bwl eñbegi -- qalamger men qoğam arasındağı parasat maydanınıñ küresi dep bağalaymın.

Roman jazuşınıñ jürek közinen tamğan bir tamşı u siyaqtı . . .   

Dildägül Nwrmahanbet

Abai.kz                                             

        

15 pikir