Jeksenbi, 27 Mamır 2018
Alaşorda 1885 3 pikir 7 Aqpan, 2018 sağat 11:29

Abaydıñ qwjattarğa qoyğan qolı

Häkim Abaydıñ poeziyası men qoğamdıq qızmetin ajıratıp qarau mümkin emes. Öytkeni öleñ – öz däuiriniñ aynası, aqınnıñ twtastay ğwmırımen sabaqtasıp twratın qwbılıs. Abay el bileu isine belsene aralasıp, bolıstıq qızmetke birneşe ret saylanğanın bilemiz. Tolğıraq aytsaq, 1866 jılı jäne 1872-1874 jıldarı Küşik-Tobıqtı eliniñ bolısı, 1876-1878 jıldarı Qoñır-Kökşe eliniñ bolısı, 1893 jılı Mwqır eliniñ bolısı bolıp saylandı. Aqınnıñ: «Bolıs boldım mineki, Bar malımdı şığındap», – dep bastalatın öleñi sonıñ ayğağı. Mwnda aqın bolıstıq qızmettiñ jağımdı-jağımsız twstarın, adamnıñ san qırlı minezin astarlap jetkizedi.

Hoş, Abaydıñ bolıs bolğandığı turalı derekter jeterlik. Endi osığan tereñirek üñilsek, oylı oqırmanğa qızıqtı biraz mälimetti köremiz. Mısalı, häkimniñ qwjattarğa qolğan qolı. Abay öz qolın qanday iske jäne qanday qwjattarğa qoydı? Bwl qwjattardıñ aqın ömirimen qanday baylanısı bar? Mine, osınday salmaqtı swraqtarğa izdenis jasap körsek...

Abaydıñ qol qoyuyına qatıstı derekterdiñ biri: «Delo ob otkoçevke kazaçki Kuzenovoy s sınom Kuçuk-Tobıktinskoy volosti», – dep atalatın iste kezdesedi. İs 1866 jıldıñ 31 qazanında jürgizilgen. Osı iste Sergiopol' işki okrugtik prikazına Abaydıñ atınan raport jazılıptı. Raporttıñ basında: «Küşik-Tobıqtı bolısınıñ upravitelinen raport», – dep jazılğan da, mınaday mazmwndağı qatınas qağaz toltırılğan: «Bökenşi ruınıñ starşinası A.Alşınbaev tüsindirui boyınşa jesir äyel Janıs Küzenova öz wlı Qojbaqpen Abaqkereyge ketken. Ol äyeldiñ tuıstarı – Sapaqov», – dep jazğan. Qatınas qağazdıñ ayağına: «I.Kunanbaev», – dep orısşa qol qoyğan. Bwl jerde Küzenovanıñ Abaqkereyden öz rulastarı arasına qayta köşip kelui turalı söz bolıp otır. Orıs keñsesine berilgen qazaq äyeli Küzenovanıñ arızın anıqtau üşin onı Küşik-tobıqtı eliniñ bolısı (upraviteli) Abay Qwnanbaevqa jibergen. Abay qaytadan jauap raport jazğan da, astına qol qoyğan.

Bolıs Abaydıñ 1876 jılı qoyğan qolı

Abaydıñ bwdan keyingi ekinşi qolı 1876 jılı Qoñır-Kökşe eline bolıs bolğan kezde orısşa jazğan mälimette kezdesedi. Onda: «Ibr. Kunanbaev», – dep sauattı da swlu türde qol qoyıladı. Al arabşa qoyğan qolı 1876 jılı orıs-türik soğısı kezinde orıs äskerlerine at, kölik, üy, tamaq, aqşa beru turalı jazılğan şaqıru hatta bar.

1875 jılı Abay otız jasta. Osı jılı Qoñır-Kökşe Tobıqtı eline bolıstıñ upraviteli bolıp saylanğan. Abaydıñ qolımen oblıstıq basqarmağa özi basqarıp otırğan bolıstıñ jay-küyin bayandaytın statistikalıq mälimetter jiberilip otırıptı. Oqıp otırğanda sol zamannıñ özin körgendey äser beredi: «1876 jıldıñ ayağında bolısta 4163 erkek, 3393 äyel boldı. Qıstaytın jerler sanı – 1004, onıñ 469 jılqı, kirpişten qalanğan qıstaularda, 535-i kiiz üyde qıstaydı. Bolısta 900 tüye, 4500 jılqı, 1350 iri qara mal, 30150 qoy eşki boldı...», - dep jaza kelip, odan qanşa töl alındı, qısta ölgeni, tamaq üşin paydalanğanı t.b körsetiledi de, bolıstağı egin şaruaşılığınıñ jayın bayandaydı: «19 şañıraq egin şaruaşılığımen şwğıldandı. Suarılatın egindik jerge qara biday men biday 20 qap, tarı men swlı 8 qap sebilip, odan 13 qap qara biday men biday, 24 qap swlu önimi alındı. Suaru jüyesi Mwqır, Taqır özenderine salındı, bir su tiirmen boldı. Bwl bolıstıñ adamdarı özderine kerekti 2104 qap astıqtı Semeyden satıp aldı». Bwl mälimetterdi öz qolımen jazıp otırğan Abay eldiñ äleumettik-ekonomikalıq hal-jayın: mal, egin şaruaşılığın, eldiñ äli de jartılay köşpeli, jartılay otırıqşı küyde qalıp otırğanın tereñ sezindi.

Bwrınıraqta qazaq saharasında dala zañı üstemdik qwrdı. Mısalı, «Qasım hannıñ qasqa jolı», «Esim hannıñ eski jolı», «Täuke hannıñ «Jeti jarğısı» degen qazaq halqınıñ handıq däuirindegi ädet-ğwrıptıq zañ erejelerin bilemiz. Sol sekildi 1885 jıldarı Qaramola s'ezinde Abay qazaq eliniñ ädet-saltın jete zerttey otırıp, zañ erejelerin jasauğa belsene qatısadı. Abay s'ezde töbe bi saylanıp, oğan zañ erejesin jasau tapsırılğan bolatın. Atalğan zañ ereje 1886 jılı general-gubernatordıñ bwyrığımen Qazan qalasında basılıp şığadı. Kirispe böliminde: «Semipalat oblısınıñ bes duanınıñ barşa halqınıñ saylanmış adamdarınıñ 1885 jılında may ayında Şar boyında Qaramola s'ezinde jasalmış erejeler», – dep jazılğan. 74 baptan twratın Erejeni talqılap, qol qoyıp, bekitkenderdiñ işinde Semey oblısınan Ibrahim Qwnanbaev, Jwmaqan Jarqınbaev, Aytqazı Jeksenaywlı, Süyindik Şaqabaywlı bar. Ğwlama aqınnıñ basşılığımen jasalğan bwl erejede adamnıñ bostandığı, qoğamdı demokratiyalıq bağıtqa jeteleui erekşe közge tüsedi. Bekitilgen bwl zañdı qazaq elinde jüzege asıru isine de Abay sübeli üles qosqan.

Abaydıñ qoltañbası turalı tağı bir derek 1896 jılı aqınnıñ öz wlı Mağauiyağa jazğan hatında bar. Bwl hattı semeylik ğalım Amantay Isin Abay muzeyiniñ sirek qorınan tauıp alğan-dı. Hat turalı maqala «Süyinşi!» degen aydarmen kezinde «Abay» jurnalında jariyalanğan edi (1997, №4). Semeyden qırdağı Mağauiyağa joldanğan hattıñ özgeşe qwndı bolatını – Abay onı öz qolımen qadımşa qarpimen jazğanında. Hattıñ qazaqşa mazmwnı tömendegidey:

«Dwğay sälem ğizatlu uä häm hürmatlu Mağaşqa jetip mağlwm bolsın-ki. Üy işine menen dwğay sälem. Älgi maldı Bäkeñnen aydatıp jiber... Aqılbay birge kelsin. Mwndağı ister jaqsı jürip jatır. Şahkärimge häm sälem aytıñdar, ol da kelsin.

Oy jügirtip qaraşı Mağaş bala,

San degeniñ toğız-aq; birden sana.

Nöldi ertpese bwlar da qısıraydı,

Edinica sıfat dep bil tek qana.

Köp bilgenge köp nadan boladı qas,

Maujud penen mansuhtı ol ayırmas.

Bäyeterek te kündeydi köleñkesin,

Bayqap twrsañ osı jwrt soğan wqsas.

Üşbu sözdi zeyin qoyıp oqı häm solay iste, şırağım. Amandıqta ağañız Abay. Semey 1896 jıldıñ ...»

Bwl öleñniñ özi Abaydıñ payım, tolğam özgerisi, aqınnıñ (äkesiniñ) öz ruhani tirekterin izdeui siyaqtı, wlı Mağauiyağa degen ıstıq sezimin, senimin ayğaqtaydı. Onıñ Mağauiyağa: «Üşbu sözdi zeyin qoyıp oqı häm solay iste, şırağım», – degen sözinen ıstıq jürekti äkeniñ erekşe meyirimin añğaramız. Hat turalı A.Isin bılay dep pikir jazğan: «Jüz jıl ötip, jwrtşılıqqa jaña tanıs bolıp otırğan Abay hatı – halqımız üşin bağa jetpes mädeni mwra. Abay mwratı, Abay armanı, Abay öleñi, Abay meyirimi – bäri de osında, bäri bar, joğı menmwndalap, üni estilip, tüsi körinip, isi jwparlanıp twr. Hattağı Şäkärim, Aqılbay, Mağauiya sındı tarihi twlğalardıñ da ömir belesteri osı at arqılı tanıladı» («Abay» №4, 974-bet).

Tüyin: Joğarıdağı derekterge süyensek, Abay el basqaru isine 20-21 jasınan bastap-aq qatıssa kerek. Äkesi Qwnanbay medresedegi oquın ayaqtatpay, 14-15 jasar Abaydı elge qaytarıp alıp, el basqaru jwmısına baulığanda, osı maqsattı közdegeni anıq. Äke tärbiesinde 4-5 jıl jürgen Abay sol 20-21 jas şamasında-aq Küşik-Tobıqtı eline bolıs bolğan. Odan keyin aqın el arasında jürip äleumettik, sayasi mäselelerdi şeşude äbden şıñdaladı. Qırıqtan asqan şağında Europa men Şığıs mädenietin jan-jaqtı zerdelep, jiti tanısqan Abay közi aşıq, kökiregi oyau halıq qamın oylaytın twlğağa aynaldı. Qazaqtı ağartu jolında tınbay eñbek etken häkimniñ dara jolı bügingi jas wrpaqqa ülgi. Altı alaşqa, tipti adamzat balasına parasat biiginen ün qatıp, aqıl aytqan Abaydıñ ärbir isi – qay zamanda da mañızın joymaq emes. Onıñ öleñi wltımız üşin qanday kasietti bolsa, qoğamdağı qızmeti de sonday deñgeyde nasihattaluı zañdılıq. Endeşe, «Mıñmen jalğız alısqan» söz zergeriniñ san qatparlı ğwmırın aqılğa salıp, tarazılap, bolaşaqqa wrpaqqa saf taza küyinde jetkizu – bizdiñ aynımas borışımız.

Birjan Ahmer, Abaydıñ «Jidebay-Börili» memlekettik qorıq-muzeyiniñ ğılımi qızmetkeri

Abai.kz

 

3 pikir