Jeksenbi, 27 Mamır 2018
Kübirtke 1790 3 pikir 7 Aqpan, 2018 sağat 13:45

Qız zorlansa – qoğam kinäli

Margarita Öskenbeava

Osı keyde mağan «Qoğamda zorlıq-zombılıq nege kürt köbeyip ketti? Äsirese, bwrın soñdı kezdespeytin jas qızdardı zorlau degen swmdıqtan köz aşpaytın bolğanımız qalay?» degen saualdar sanama sansız qadalıp jür. Baspasözge köz salsañız, äu degennen aq osı qwbılıstı  süyinşi swrağanday etip täptiştep jazıp jatadı? Fakti izdep äure bolmañız, gazetterdiñ betin aşıp qalsañız aldıñızdan andızdap şığa keledi. Özgesi-özge «Qazaqstandağı «ARASHFA» birdey qwqıq pen birdey mümkindik institutı» qoğamdıq qorınıñ  prezidenti, psiholog Margarita Öskenbeava hanımnıñ aytuına qorağanda jıl sayın elimizde 800-den astam bala zorlıqqa wşırap jatqan körinedi.

Qarap otırsañ, töbe şaşıñ tik twratınday swmdıq jağday. Tuğan äkesi de  periştedey qızın zorlaydı, al ögey äkesi beyne bir dwşpanday ol tipti zorlıqtı asqan auandıqpen isteydi. Bwğan bizdiñ tipti etimiz üyrenip, könterli bolıp ketken sekildimiz. Sonda mağan jaqında keñ baytaq elimizdiñ şağın bir oblısınıñ,  şağındau bir  qalasında bolğan uaqiğa say süyegimdi sırqırattı desem, artıq aytqandıq bolmas. Äliya degen (atı-jöni men twrğın mekeni özgertilip alındı. Mwnıñ sırın maqalañızdıñ soñında tüsindire ketermiz) jas qızdı alğaş ret bir ağası ekinşi sınıptı jürgende zorlasa, ekinşi ağası onı besinşi sınıpqa köşkende osınday ayuandıq jasağan. Bwl swmdıq onıñ segiz jasınan bastalıp, toğızınşı sınıpqa köşkenge deyin üzdiksiz jalğasıp kelgen körinedi. Boyjetkenniñ aytuınşa bwl zorlıqtıñ bastaluı öz äkesiniñ ayaq astınan qazağa wşırap, tuğan anasınıñ özin tastap, basqa bireuge twrmısqa şığıp ketuinen bastalğan. Al jap-jas bes jasar qızdı äjesiniñ tärbiesine tastap, birjolata ketip otırğan. Sodan beri qarasın da körsetpegen, «qızımnıñ jağdayı ne bolıp jatır eken?» degen analıq sezim de bildirmegen, qatıgezdik tanıtqan. Mine, osınday qorğansızdıq pen älsizdikti seze qoyğan tumağan şeşesiniñ balaları qorqau qasqırday tap bermey me? Onısımen qoymay «mwnı bireuge aytsañ, öltiremiz» dep periştedey balanı qorqıtuğa deyin barğan. Qorğan boladı ğoy dep balalıq ümitpen bwl swmdıqtı äjesine aytsa, qayta özin jerden alıp, jerge salıp wrısıp, özin kinäli etip, zorlıqşılardı qorğaştap baqqan. Ne degen qatigezdik deseñizşi? Qarlığaştay şırıldap qorğaytın şeşesi joq, twldır jetimniñ köz jasına senbegen mwnday bezbüyrektik qaydan şığadı deseñizşi?  Tipti ögey şeşesiniñ ülken wlı mwnı zorlap jatqan kezinde üstinen tüskenniñ özinde dwşpandıqtan jaman qatıgezdik tanıtıp: «Mwnıñ bärine öziñ kinälisiñ. Seniñ qanıñ bwzılğan» dep özine tap bergen, kökala qoyday etip sabap tastağan.

Toğızınşı sınıptan keyin Säniya anası ketken ülken şaharğa barıp, kolledjge oquğa tüsedi de, şeşesimen birge twra bastaydı. Bar swmdıq däl osı kezde aşıladı. «Jığılğanğa jwdırıq» degendey osı kezde Säniyanıñ jınıstıq jwqpalı auru jwqqandığı anıqtaladı. Şeşesi bolsa aldımen qızınıñ sözine qwlaq aspağan. Tipti onıñ özin kinälap baqqan. «Qalağa keler-kelmesten qızıq quıp jürgen öziñ şığar», - dep zirkilgenedigin qaytersiñ. Aqırı, aqıl kirdi me, kim bilsin,  ol Äliyanı ginekolog-därigerge aparıp, mwnıñ özi jınıstıq qatınastan bolğandığı anıqtalğanğa ğana äzer sengen.

Sodan mäseleniñ anıq-qanığına jeteyin dep arnayı äjesine barsa, köpti körgen, törelgin aytıp, jazasın beredi ğoy degen käriyamızdıñ ne aytqanın estiseñiz, eş uaqıtta senbes ediñiz. Älgi kisimiz: «Bolar is boldı, boyauı siñdi. Endi eki balanı sottağanmen bwl qızdıñ päktigi qayta qalpına kelmeydi. Bwl jaylı jwrt estise bükil ağayın-jwrt masqara bolmay ma?» dep bwl qorlıqtı jılı jauıp tastauğa şaqıradı. Soraqısı bwl ğana emes. Masqarası, Äliyanıñ şeşesiniñ jeti birdey ağası men apası  boyjetkenniñ tağdırına ara tüsudiñ ornın kempirdiñ sözin jaqtap şığa keledi.

Endi 19 japsar boyjetken älgi azğındardı sotqa berip, layıqtı jazasın beruge bel buıp otır. Alayda bir ökiniştisi, Äliyanıñ ädildikke jetui ekitalay. Zañgerlerdiñ aytuına qarağanda zorlıq wşırağan qız bala bir jetiniñ işinde arnayı saraptamadan ötip, naqtı twjırımdama äkelmese, uaqıttıñ ötip ketuine baylanıstı mwnday isti sot qabıldamaydı. Al Äliyanıñ zorlıq körip, köz jasın köldetip jürgen kezinen beri bir emes, birneşe jıl ötip ketti. YAğni, tağdırı talqığa tüsken, bolaşağı bwlıñğır, alda da talay qañqu sözdi estisip, talay mwñğa batatın osınau periştedey jasqa qol wşın beretin jan joq degen söz bwl. Zañımız osınday bolsa qaytemiz. Qoğamız osınday qatıgez bolsa, qayda barıp oñamız, osı orayda mwnday zorlıq üşin qandı kek qaytaratın şeşenderdiñ isi asqan ädildik pe dep qalasıñ.

Mine, joğarıda osı qorlıq körgen qız balanı atı-jönini de, twrğan qalasın da jazbay otırğanımız tüsinikti bolar. Sot bolsa qabıldamaydı, Endi ne qaldı? Ösekşiler men qañqu sözge äues imansızdardıñ «Äne, kördiñ be? Özi kinäli körinedi ğoy», Sot bosqa qabıldamay tastamaydı ğoy. Negizi bwzılğan qız. Bükil bir otbasın mazaq etkisi kelgen şığar» deytin «säuegeyşilerdiñ» jalasınan qorğaudı közdegen edik. Uäjimiz osı ğana.

Endi bizde nege osınday qız zorlau degen swmdıq keyingi kezde tım köbeyip ketti degen qanı sorğalağan saualğa jauap izdep körelik. Birinşiden, oğan araq kinäli dep azğındardı aqtap alğısı keletinder de bar ekendigin joqqa şığarmalıq. Bwl da tolıq şındıq emes. Äliyanı araqtıñ isin de sezbeytin jetkinşekter jıldar boyı zorlap kelgen. Demek, mäsele tek aqañda emes. Eñ, bastısı ata-analar balalarına, äsirese qız balağa asqan jauapkerşilikpen qarap, baqılap otırğanı jön. Tipti közden tasa etiuge de bolmaydı. Äliyanıñ şeşesiniñ eñ bolmasa bir bolsa da kelip, qızımen sırlasuına ne kedergi edi? Tek janı aşımastıq pen öz şaranasınan bezuşilik demeske laj joq. Al nemeresin azğındardıñ azaptauına berip qoyıp, dım bilmegen bolıp otırğan, onı aytasız jas balanıñ özin bwzıq etip körsetkisi kelgen qariyadan ne ümit, ne qayır. Onı tipti bastı qılmısker desek te artıq kete qoymaspız. Jalpı, psihologtardıñ twjırımdauına qarağanda balası bar äyel küyeuinen ajırasqanda jas balanı, äsirese qız balanı bwrınğı jwrtına tastap ketpey, özimen birge ala ketken dwrıs boladı dep esepteydi. Öytkeni bügingi ömir körsetkendey qorğansız qalğan balalar köbine-köp zorlıqqa wşıraytın körinedi. Onıñ dälelin osı maqalada ayqın bayqap otırğan bolarsızdar. Sosın osı jas balalardı zorlaudı egjey-tegjeyli zertteytin, mwqiyat saraptama jasap, twjırımdama berip otıratın arnayı wyım, dwrısı zertteu institutın qwrudıñ qajettiligi äldeqaşan tuğan sekildi. Mwnday mekemeler şetelderde bayağıda bar. Ol institut bwl problemanı äbden zerttep, osı qaptap ketken zorlıq-zombılıqıñ tüpki sırın aşar edi. Mümkin ol bireulerge jaqpas, al bireuler öre türegeler. Oyına kelgenderin istesin, bizge şındıq qımbat. Şındıq aşılğan jerde ğana ädildik ornaydı.

Al qazir bizdiñ qoğamda qız zorlansa aldımen sol qwrbandıqtıñ özin kinälaytın közqaras üstemdik qwrıp twr. «Özi süykengen şığar, äytpese erkek bostan-bosqa onday jaman ädetke barmaydı ğoy» dep zorlıqşını aqtap aluğa dayın twradı. Bayağı «Jel twrmasa, şöptiñ bası qozğalmaydı» deytin eşbir naqtı dälelsiz aytıla salğan qañqu sözdiñ sindromı. Tağı bir qauip qazirgi zorlıq-zombılıqtı kündiz-tüni nasihattap jatqan teledidardıñ äserin de joqqa şığaruğa bolmas. Meni qaşanda şeteldik, äsirese amerikalıq kinolalardağı jigit wstap alıp, qorqıtıp jatqandağı qızdıñ aytatın "Mağan ne isteseñ, onı iste tek öltirme. Men eşkimge aytpaymın» degen sözi tañ qaldıradı. Meniñşe, mine osı sözdi jas azğın  sol qalpında qabıldap, ömirde däl osılay isteseñ, jazadan qwtılıp ketesiñ degen jalğan pikirge mıqtap senedi. Teledidardıñ bastı qauiptiligi mine osında.

Teledidar demekşi, keyingi kezderi «äyelderdi wruğa boladı» degen keri ketken nasihattıñ örşip twrğandığı da talay oyğa jeteleydi.  Endi köz aldıñızğa elestetip köriñiz, şeşesin oñbay soqqığa jığıp, şıñğırtıp sabap jatqan jas qızdıñ sanasında ne qalıptasadı? Ärine «er adamğa qarsı keluge bolmaydı, ne istese de könuge tiistisiñ»  degen könbistik sekildi jaman oy äbden bekidi. Sosın bwğan eşbir mağınasız aytıla salğan «Ülken adamğa qarsı kelme, qarsı söz aytpa» degen qağidanıñ de qauiptiligi bar. Ülkenniñ bäri äulie emes. Ülkenniñ bäri mädenietti, aqıldı, parasattı emes. Olardıñ işinde auzınan araq sasığan, döreki, qol köteruge dayın twratın qızba minezdi ülkensımaqtar bar. Osılardıñ barlığın sıylay beruimiz, osılardıñ barlığınıñ aldına kelmey, aytqanın istey beruimiz kerek pe? Mümkin, qızdarımızdıñ osınday tım jwmsaq, şının aytqan qorqaq etip tastağan minezin jaqsı biletin adamdar şığar zorlıq jasauğa dayın twratın. Bwl mäseleni de zerttegen eşkim joq. Mümkin, bireulerge wnamas.

Bwl zorlıqtıñ bir wşı sonau köşpeli zamanda jatır dep oylaymın. Ol uaqıtta bay men bilerden göri batırlardı qattı sıylağan, basına kötergen. Al şındığında qanday da batır aldımen barımtaşıldığımen, yağni bwzaqılığımen atı şıqqan. Minekey, ülgi alatın geroyımız osı. Onıñ arğı jağına zorlıq-zombılıqtıñ qwlağınıñ wşı qıltiyadı. Bwğan endi «Oybay mwnday dünielerdi eşkimge aytpayıq. El-jwrtttan wyat boladı. Ömir-baqi masqara bolamız» dep jas balanıñ emes, jalğan, eşkimge abıroy äpermeytin «wyat» degenniñ qasietti wğımdı aramdıqpen bılğap bitedi. Osıdan keyin özi qaysar, zorlıqqa könbeytin, amalsız köngenniñ özinde izin suıtpay sotqa jügine alatın qız balanı qaydan tärbielep şığaramız? Al bizdiñ er azamattarımız bolsa bar kinäni sorlı qız balanıñ özine artıp, özin periştedey kinäsiz seziledi. Birde bir gazetten eki birdey balası bar bir äyeldiñ özin küyeuine on jasında zorlanğanın aytıp qalğannan beri tayaqtan köz aşpaytındığın aytıp, köz jasın köldetkendigin oqıp, janımızdıñ türşikkeni bar.

Jalpı, psiholog Margarita Öskenbeavanıñ aytuına qarağanda mwnday swmdıqtar negizinen  otbasında köbirek kezdesetin körinedi. Balalardıñ basım köpşiligi zorlıqtı jaqın tuıstarınan  köretin körinedi. YAğni zorlıqşılar sırttan kelgen joq, öz işimizde. «Mına Äliya sekildi qanşama qızdardıñ özine-özine qol jwmsağandığın bilesiz be? — deydi ol. — Men, mısalı, äkesi toğız jıl boyı zorlağan qızdı jaqsı bilemin. Qazir ol qızteke bolıp ketti. Öytkeni er adam dese, töbe şaşı tik twradı. Nege bwlay? Öytkeni qajet kezinde ol perişteni qorğaytın jan bolmadı. Sondıqtan mwnday qwrbandıqtıñ jan jarası eş uaqıtta jazılmaydı. Ömir boyı sırqırap, janına batıp ötedi».

Minekey, qoğamnıñ qazirgi eñ auır qasiretiniñ bir osınday. Osını aşıq aytıp, odan saqtanudıñ jön-jobasın körsetetin bir wyım tabılmay otır. Onıñ ornına «Qol sınsa, jeñ işinde, bas sınsa, börik işinde» degen qayğı üstine, qayğı jamaytın maqaldı wstanıp otırğan jayımız bar. Al «Auruın jasırğan öledi» degen qazaqtıñ asa mändi maqalın müldem esten şığarıp aldıq.

Osınday qağidamen qayda barıp oñar ekenbiz? Bwl mäseleni ötirik soqır bolıp, köz jwma qarağanşa, qoğamda bärimiz jiılıp aşıq talqılaudıñ kezi äldeqaşan kelgen sekildi. Äytpese küni erteñ zorlıqşıl elge aynalıp ketsek, tañ qalmañız.

Qolımızdı keş sermemeyik, ağayın. Bolaşaq analaramızdı qızğıştay qorğay bileyik.

Tağı bir fakti. Älgi Margarita Öskenbaeva aytqan jıl sayın qorlıqqa wşıraytın 800-den astam jetkinşektiñ barlığınıñ jası 18-ge de tolmağan körinedi. Al olardıñ eñ kişkentayı bes jasqa da tolmağan beykünä säbi. Bwl endi elimizdiñ Bas prokuraturasınıñ qwqıqtıq statstika men arnayı esepke alu komietitiniñ bergen ayğağı. Osınau qwrğaq cifrdıñ astarında qanşama janı şırqırağan, qanı sorğalağan tragediya jatır deseñişi. Alayda oğan janı aşıp otırğan qoğam bayqalmaydı.

Jaybergen Bolatov, Qostanay

Abai.kz

   

 

3 pikir