Düysenbi, 19 Aqpan 2018
Alaşorda 2492 37 pikir 9 Aqpan, 2018 sağat 10:17

Ejelgi üysinder qazaqtardıñ ataları emes...

Şapıraştı Qazıbek bek Tauasarwlınıñ şejire derekterinde Üysinniñ anasınıñ arğınnıñ qızı Umay ekeni aytıladı. Ärine, bwl jerde arğınnıñ qızı Umay dep Üysinniñ biologiyalıq şeşesi aytılıp twrğan joq. Üysin degenimiz eşqanday da ata, tarihi twlğa bolmağan. Üysin – bir halıqtıñ atauı. Qanday da bolsın tarihi, ğılımi  zertteulerdi oqısañızdar, ejelgi Üysinniñ tübiniñ kimder ekenin naqtı bile almaysızdar. Tarihi derekterde ejelgi Üysinder jöninde: «Ğwndardıñ şetindegi bir şağın el» dep qana aytılğan.

Älkey Marğwlannıñ üysinniñ tübin ğwndarğa da, saqtarğa da, skifterge de jolatpağanı öte dwrıs bolğan. Bizder tarihi derekterden ğwn men üysinniñ ekeuiniñ eki bölek massivter bolğandarın anıq tüsinemiz.  Qazirgi tañda Qazıbek bek Tauasarwlınıñ «Tüp-twqiyannan özime şeyin» degen şejire kitabın köptegen şejiremısaqtar jalğan dep jür.  Alay da, şejiretanuşı üşin bwl şığarma öte qwndı derek bolıp keledi. «Körmes tüyeni de körmes» degendey, wlı märtebeli şejireniñ iisi twmsıqtarına da kelmegender tipti, bwl kitaptı oqi da almağan. YAğni, oquğa aqıldarı jetpegen. Şındığın aytu kerek, bwl kitapta bir ğana jalğan bar. Jäne de bwl jalğandı Qazıbek bek emes, osı kitaptı jarıqqa şığarğan üysinşilder jazıp  jibergen bolsa kerek.  Mäselen, qıtay derekterinde özderin yueçjilerdiñ jasağan zwlmatınan aman alıp qalğan ğwndarğa ejelgi üysinderdiñ opasızdıq jasap, qıtaymen birigip kelip ğwndardı şauıp, neşe twyaq jılqı, neşe müyiz siır, qoy alıp ketkenderine deyin aytılğan. Mine, atalmış kitapta ejelgi üysinderdiñ osınday opasızdıq jasağan  tarihtarı bwrmalanıp jiberilgen.

Al endi, bwl kitaptıñ qwndılığı, şejire derekterinde jatır. Qazıbek bek atamız üysinderdiñ ejelde Azıq atalıp jürgenderin aytadı. YAğni, Üysinniñ tübi osı Azıq boladı. Azıq degenimiz tarihi derekterdegi YAzig – sarmattardıñ Orta Aziyada qalıp qalğan bir taypası. Qazirgi qırğızdar osılardıñ wrpaqtarı boladı. Sondıqtan da, olardıñ şejiresinde de Azıq atauı saqtalap qalğan. Ğalımdar bolsa, qırğızdıñ tübiniñ sarmat ekenin jaqsı biledi.  Şoqan öziniñ jazğandarında üysin men buruttıñ, yağni, qırğızdıñ tübiniñ bir ekenin beker aytpağan eken. Qazıbek bek üysinniñ tübiniñ sarmat-qırğız ekenin bildirip twrğan endi bir derek beredi. Şejiredegi Üysinniñ äkesi Qotan deydi. Bwl Qotan esimi qazirgi moñğolğa siñgen hoton degen qırğızdıñ bir tabın  aytıp  twr. YAğni, Qotan degenimiz dala auız tarihınıñ derek beruindegi şejirelik täsilge say aytılğan, üysinniñ tübiniñ qırğız ekenin bildirip twrğan simvoldıq twlğa bolmaq. Üysin etnonimi azıq atauınıñ  az, as, asu, usu, usunğa  aynalıp rekonstrukciyağa tüsken fonetikalıq nwsqası bolsa kerek.  Bizdiñ atalarımızdıñ qırğızdı «aruağı bölek» degenderi, olardıñ tübiniñ saq emes, sarmat ekenin bildiredi. Qıpşaq, kıbsak degenniñ bastapqı nwsqasınıñ kavi+saq (qabişaq)  ekenin aytqan edik. YAğni, kavi+saq degenimiz abız-aqın, patşalıq  saqtar degendi bildiredi. (kavi –patşa, abız-aqın. pars.). Bwl jöninde tolığıraq «Şıñğıs han jäne qıpşaqtar» attı maqalamızdan bile jatarsızdar.

Sonımen, ejelgi üysinniñ tübiniñ sarmat ekenin wqtıq deymiz. Al endi, keñes däuirindegi üysinşil tarihşılar saqtardıñ wrpaqtarı bolıp keletin qazaqtıñ tübin üysinge jatqızğan edi. Anığında, qazirgi wlı jüz üysinde üysinniñ atı bar da zatı joq, at töbelindey sarı üysinnen basqa. Alay da Masanov, Irmuhanov siyaqtı ğalımdar sarı üysinniñ de tübiniñ üysin emes ekenin aytadı. Mäselen, jalayırdıñ altı alaştıñ biri ekeni belgili.  Üysinderdiñ bolsa altı alaşqa eş qatısı joq. Altı alaş degenderimiz jalayır, qoñırat, qıpşaq, nayman, qarakesek, alşın. Mämbet Qoygeldi altı alaşqa Qañlını da dwrıs jatqızğan. Sirgeli de şejiresinde Üysinniñ wlı emes. Diqanbaydıñ şejiresnide Istı  men Şapıraştı Abaqtıñ balası. Qazıbek bek Abaqtı kereyge siñgen şapıraştınıñ balası deydi. Abaq degenimiz şejiredegi simvoldıq twlğa Äppaq – Kün Täñiri boladı. Qazirgi tañdağı genetika ğılımı kereydegi Abaqtıñ, Şapıraştınıñ, Baywlınıñ, törelerdiñ qan tañbasınıñ bir – S3 ekenin aytıp otır.  YAğni, birinşiden - bwlardıñ tübi üysin emes, ekinşiden – bwlar tüp atasınan  bir halıq.   Şejireşi Mwhamedjan Tınışpaev Şapıraştınıñ üysinge kirme ekenin beker aytpağan eken. Oşaqtınıñ üşbwrış tañbasına qaray tübiniñ qıpşaq ekenin añğaramız.  Şapıraştınıñ däl osınday tañbası parsı tilindegi çapraz attı tüymege wqsas bolğandıqtan çaprazlı atalğan. Bwl tañbanıñ oşaq ataluı – qazan oşaqtıñ üş bwtınıñ geometriyalıq ornalasuına qatıstı aytılğan. YAğni, qazan-oşaqtıñ üş bwtı dwrıs üşbwrıştı qwraydı. Adaydağı Mwñaldıñ da tañbası dwrıs üşbwrıştı üş bwtqa wqsağan soñ mwñaloşaq dep te atalğan.  Osımen qatar, bwl üşbwrış tañbanıñ endi bir atauı Iem eney. YAğni, Iem salğan üşbwrıştı qamaldıñ atauı. Bwl qamaldıñ ataularınıñ Vara, Vara-Kangha, YAmagoti, Jer-Twmar, Ergene qoñ, Testkentau, Qaraqantau bolğanın, jäne de bwl qamaldıñ qazirgi Farğana añğarında qalğanın «Orıstı jiıp el qılğan varyag-qıpşaqtar» attı maqalamızda aytılğan edi. Sondıqtan, osığan toqtalıp jatpaymız.

Keybir ğalımdardıñ  şapıraştı men törelerdiñ gallogruppası bir bolğandıqtan Elbasın Şıñğıs hannıñ wrpağı dep laqab taratıp jibergenderi belgili. Al endi, şapırşatı men törelerdiñ gallogrupasınıñ Baywlınıñ gallogruppasımen de bir ekenin elemegendey boladı. Keybir eldiñ wltşıldarı S3 gallogrupasın oyrat, qalmaqtiki dep aytadı. Öytkeni, qazirgi moñğol etnosınıñ 30 payızınıñ gallogruppası da S3. Bizdiñşe, bwlar oyrat, halha-mañğoldarğa siñip ketken bayauıt-baywlılar.  Mañğoldar bayat deydi. Osımen qatar moñğolğa siñgen dulattar da bar. Olardıñ da gallogrupası S3. Alban men Suannıñ tañbası men nayman teristañbalınıñ tañbası bir – noqta. YAğni, bwlar da, bizder aytqan noqta ağası – qıpşaqtıq han äuleti boladı. Tarih atası Gerodot skifterge, yağni, saqtarğa aspannan noqtanıñ tüskenin aytqan edi. Osı noqtağa ie bolğandar «carkie skifı, yağni, han äuletti saqtar atanğandar. Jeke tañbaları noqta bolğan ejelgi ariylerdiñ patşalıq Kay äuletiniñ atına qatıstı qıpşaqtardıñ wrpaqtarın «qaysaq» dep atağan bolsa kerek. YAğni, patşalıq Kay äuletiniñ saqtarı degendi bildiredi.

«Alaş» tarihi-zertteu ortalığı «Qazaq ru-taypalar tarihınıñ «Nayman» attı tarauında jariyalğan şejirede qazaqtar patşalıq Qay äuletinen tarap twr. YAğni, Qay-Alaş-Qazaq... Demek, qazaq arasındağı noqta tañbalılar tübi sarmat üysinderdiñ emes, ejelgi patşalıq saqtardıñ wrpaqtarı boladı.  Alay da, bwl wrpaqtar bwl noqta tañbanıñ atın da wmıtıp, nadandıqtan şömiş atap jür. Al endi, Dulat taypasınıñ Üysin Eljau bidiñ balasınıñ wrpaqtarı degenderi jöninde Qazıbek bek: «Mısalı, Dulat işinde de basqa atalardan siñgender tolıp jatır» degen eken.  Osımen qatar Qazıbek bek mınaday mañızdı derekti aytadı: «Sonımen birge tuğan Dulınıñ (han bolğan) twqımınıñ qalğan-qwtqanı da bügingi Dulatqa siñip, bügin Dulattıñ tört balasınıñ işine siñip joq boldı». Bwl jerde Üysin Elsau bidiñ wlı degen Dulınıñ wrpaqtarı aytılıp twr. Demek, üysin Dulı men Dulat degenimiz ekeui eki bölek atalar. «Tört wlınıñ biri» dep Qazıbek bek Janıstı aytqanday. Üysinderdiñ  Dulattağı Qazıbek bek aytqan «qalğan-qwtqanı» osı bolar. Jäne de genetik ğalım, şejireşi Jaqsılıq Säbitov dulattardıñ da, Janıstan basqasınıñ galloguppasınıñ Baywlınıkindey S3 ekenin aytadı. Dulattardağı Sıyqımnıñ bir tañbası qañliniki bolsa, endi biri noqta tañba. Noqtada bwqanıñ eki müyizi körsetilgen. Bwl tañba Sıyqımnıñ tübiniñ turan-qıpşaq  ekenin aytıp twr. Turanıñ tübiri tur – jabayı bwqa degen mağına beredi. Qıpşaqtardıñ şejirede Müyizdiden tarap twrğandarı da olardıñ turandıqtar ekenderiniñ birden bir däleli boladı. Tübi turan-qıpşaq Naymannıñ da bir tañbası noqta, bir tañbası müyiz. Jäne de şejire naymandardı Ökireşten, yağni, kişi bwqadan taratadı.  Botbaydiki de müyizdi noqta. Şımırdiki Bağanalı men Şapıraştiniñ bir tañbaları siyaqtı bağan tañba (Ü). Anığında bwl tañbanıñ atauı şek boladı. YAğni, ejelgi şumerlikterdiñ  qolğa üyretilgen arıstandarınıñ kenetten şaubılı bolsa şek qoyatın qwraldıñ beynesi. Orıstar rogatina deydi. Bwl tañbanı bizder osı ejelgi şumerlikterdiñ barel'efterinen köremiz.  Şumerlikter arıstandarımen qıdırğanda qoldarına osı şek qwralın wstap jüretin bolğan eken. Demek, tañbasına qaray Şımır degenimiz – şumer. Şumerlerge qatıstı taqırıpqa tömende arnayı toqtalamız. Şektiniñ tañbası da osı şek qwralına wqsağan. Sondıqtan bwl taypa tañbasına qatıstı Şekti atanğan. Jaqsılıq Säbitov: «Üysun – sobiratel'noe nazvanie plemen starşego djuza v srednie veka»  dep dwrıs aytqan.  YAğni, ejelgi üysinderdiñ atauı osılarğa auıp ketken. Tañbalarına qaray qazaqtıñ bäriniñ tübi bir – qañlı-qıpşaq boladı. Arğıda turan men saq. Osığan oray Qazıbek bektiñ  Mayqı bidiñ şın atınıñ Wran, äkesiniñ atınıñ Twranbek dep aytqanın eske salalıq.  Twranbek te, Wran da, tipti, Mayqı bidiñ özi de tarihi twlğalar  emes, şejirelik simvoldıq twlğalar. Bwl jerde Twranbek dep qıpşaqtardıñ Turan eli (bwqa eli), Wran dep qıpşaqtardıñ Qay-Wran degen han äuleti aytılıp twr. Bwlardıñ tüp atası Keyki bi degeni  arğıqazaq mifologiyasındağı Keyquat patşanıñ atın esimizge salıp twr.  Keyquat, yağni, ariylerdiñ patşalarınıñ şejiresindegi Kay Kobaad, Kavi Kavata – patşalıq äulettiñ bastı atası boladı.

Endi, joğarıda aytılğan «Üysinniñ şeşesi Arğınnıñ qızı Umay» degenge kelelik. Orhon bitiktastarındağı suretinde  basına üşbwrıştı täj kigen Umay ananıñ esiminiñ bastapqı nwsqasınıñ Iem bolğanın osı üşbwrışqa qatıstı aytqan edik. Bwl jerde Üysinniñ şeşesi emes, ejelgi üysinderdiñ,  yağni, azıqtardıñ bwrınğı otanı aytılıp twr. Şıñğıs han mağoldarınıñ Ferğana jaqtan kelgenderin aytqan Keñes däuirindegi qıtaytanuşı A.Munkuev (buryat) Ferğananı «bıvşie vladeniya üysunov» degen edi. Bizdiñşe, qañlı-qıpşaqtar ejelde Ergene hon atalğan Ferğana añğarın osı Azıqtardan tartıp alğan. Raşid ad-dinniñ Ergene qoñğa moñğoldardıñ ketkenderin aytqanınıñ sebebi: sol zamannıñ talabına say, Şıñğıs han qwrğan Eke Mağol wlısınıñ barlıq taypaları mağol atanğannan bolğan. Sondıqtan, bwl Ergene qoñğa ketkenderdiñ qazirgi oyrat-mañğoldardıñ ataları degenderi qate wğım.  Biraq ta bwl oqiğalardıñ naqtı qay zamanda bolğanın kesip aytu äzirşe mümkin emes. Qaytkende de, ejelgi üysinderdiñ osı mañda qırğınğa wşırağandarı anıq. Bwl oqiğalar osını aytqan qıtay barlauşısı Jan Şiannıñ zamanınan arı 1-2 mıñ jıl bwrın boluı da mümkin. Ejelgi derekterde azıqtardı az, as, asiy dep te tañbalğan eken. Manas degenimiz «man» jäne «az» degen sözderden twrıp, az, azıq adamı degendi bildiredi. Al endi, arğın degen sözde de joğarıda aytılğan qamaldıñ Vara-Kangha, Farğana, Ergene degen ataularınıñ fonetikalıq nwsqasına  meñzes bar. Ejelgi Vara qamalınıñ fonetikalıq nwsqalarınıñ or, ur, ar ekenderi anıq. Sonda arğın degendegi «ar» – vara bolsa, «ğın» degenimiz kangha bolmaq. Biz osılay dep aytpas edik, eger de şejire derekterinde arğınğa qatıstı Umay atı atalmasa. Umay degenniñ Iem salğan üşbwrıştı Vara-Kangha qamalınıñ atauına tikeley qatısı barın ayttıq. Sonda, arğın degenimiz nadandar aytqan esektiñ qodığı emes, Ergene hon twrağınıñ, Serikbol aytqan Arğı ana qonısınıñ tağı da bir atauı boladı. Sonda şejiredegi «Arğınnıñ qızı Umay» degeni, jer ananı, Jer-Twmardı, Iem salğan Vara-Kangha qamalın, ejelgi üysinderdiñ bayırğı qonıstarı Ferğana mañın aytıp twr. Bwl jaqta üysin-qırğızdar hoton atanıp jürgen eken. (hoton-kırgız. pamiro-ferganskaya gruppa). Sondıqtan da, şejireşilerdiñ jadında Üysinniñ tüp atası Qotan dep saqtalıp qalğan.  Osımen qatar, arğın atauı ejelgi ündiariylerdiñ añızdarındağı topan sudan saqtanu üşin mingen Arhka attı kemeniñ atınan da boluı mümkin. Arğınnıñ tübi ariy dep te beker aytılmağan. Alay da, bwl Arhqa atauınıñ da, Ergene Honnıñ bir fonetikalıq nwsqası ekeni anıq.  Erenğayıp Omar Odisseydiñ mingen Argo attı kemesiniñ atauınıñ da Ergene Hon atauınan bolğanın dwrıs aytqan. Endi, Vara-Kangha men Ergene qoñ qamalınıñ   añızdarda kemege aynalğanı jöninde aytalıq.

Arğındar jönindegi alğaşqı derekti biz Mahmud Qaşğaridiñ eñbeginen köremiz. Onda arğındardıñ atı 11-ğasırda Pamirge qatıstı aytıladı. Şejireşi Jaqsılıq Säbitov pen tarihşı Maral Tompiev arğındardıñ 80 payızınıñ gallogrupasınıñ G1, yağni, ertedegi şumerlerdiñ klasteri ekenin aytadı. Qazirgi tañdağı zertteuşiler ejelgi şumer tilindegi 32 sözdiñ qıpşaq tiline wqsas ekenderin de aytadı. Mısalı, şumerler äke degendi «ada» dep jazğan. Mine, osı ada degen ejelgi şumerlikterdiñ sözinen qazaqtağı ata, orıstağı otec sözderi payda bolğan dep aytsa boladı. Al endi, Şumer degen sözdiñ bastapqı nwsqası jwm+ier boluı mümkin. Jwm degen söz jwmıq, jwmılu, yağni, oqşaulanu, twmşalanu, bekinu  degen mağına beredi. Bwl jwm tübirinen jwmırtqa atauı da payda bolğan. («auzı-mwrnı joq otau»). Demek, jwm söziniñ mağınası oqaşulanğan, qorğan, qamal degen mağınağa säykes wğım bolmaq. «Jer wyığı Jemeney» attı maqalamızda bizder Ergene qoñnıñ Altay mifologiyasındağı endi bir atauınıñ Jer-Twmar bolğanın aytqan edik. Twmar degendi Aqseleu Seydimbek tuma+ier, yağni, tuğan jer dep tüsindiredi. Bwl qate twjırım. Qazaqtar sarı balşıqtan salğan üydi tam dese, orıstar jalpı üydi dom deydi. Tam da, dom da, ejelgi twm söziniñ fonetikalıq nwsqaları boladı. Osımen qatar bizder twmşa peş dep ıstığı işinde qamalatın tandır peşin aytamız.  Bwl jerdegi «twm» tübiri qımta, qamal degen mağını berip twr. Sonda twmar, twm+ier  degenimizdiñ bastapqı mağınası qamal jer bolmaq.  Vara-Kangha qamalınıñ, yağni, Ferğana añğarınıñ äbden  qalıptasqan pişini dwrıs üşbwrışqa wqsağan bolğan soñ, bizdiñ babalamımız moyınğa tağatın saqtamdıq üşbwrış qorjınşıqtı  twmar atağan.  Twmardıñ işine tuğan jerdiñ topırağın saludı bizderge Qoja Ahmet YAssaui  aytıp ketken edi.  Twmar degendegi twm söziniñ bastapqı nwqası jwm boluı da mümkin. Negizinde jwm sözi de, twm sözi de oqşau, qımta, qorğan  siyaqtı bir mağına beredi.  Sonda jwm+ier degenimiz twm-yer, yağni, qazaqtıñ twmar söziniñ bir fonetikalıq nwsqası bolmaq. Mine, osı jum ier, jwm jer, yağni, şumer  degenimiz de Jer-Twmardı aytıp twrğanday.

Qazirgi tañdağı köptegen ğalımdar topan su oqiğasın evreyler şumerlikterdiñ añızdarınan wrlap alğandarın aytadı. Bizdiñşe, twmar jaqtan, yağni, Mısırdağı piramida jaqtan ketken evreylerdiñ tarihı da Jer-Twmardan şıqqandardan wrlanğanday. Evreyler üşbwrıştı piramida jaqta 430 jıl jürse, qañlı-qıpşaqtar üşbwrıştı Ergene Hon, Jer-Twmarda 450 jıl jürgen. YAğni, bwl jerde wşbwrış pen tört jarım ğasırdı aytqan eki wqsastıq bar.  Evreyler aytqan topan su şumerlerde de, ariylerde de aytıladı.  Evreylerdiñ tañbaları (Däuit jwldızı)  eki dwrıs üşbwrıştı bildirip twrğanı belgili. Mäselen, Egipet patşalarınıñ titulı degen faraon atauınıñ  egipet tilindegi «per oa», «per aa» degen sözderinen bolğanı aytıladı. Al endi, Vara atauımen ündes bolıp twrğan bwl «per aa» söziniñ mağınası wlı üy (velikiy dom) eken. Wlı üy dep bwl jerde Iem salğan Vara üyi aytılıp twruı mümkin. Osımen qatar, Ibırayım payğambardıñ äkesiniñ atı Fara (Vara?) bolğan eken, ol Ur degen miftik jerden şıqqan deydi. Ur degen sözdiñ Vara atauınıñ bir fonetikalıq nwsqası ekenin ayttıq. Ibırayım payğambardıñ Orta Aziya jaqtan şıqqanı da belgili.  Bwl jerdegi faraon degen söz Varalıq, yağni, varyag söziniñ sinonimi bolsa kerek. Jäne de, basında bwqanıñ qos müyizi salınğan Egipettik Anubis degen kwdaydıñ suretindegi qolınan bizder qoralas ruınıñ noqta tañbasın köremiz. Noqtanıñ şeñberiniñ astındağı köldeneñ sızıq, noqtanı bekitetin tetik bolsa kerek. Bwl noqtanı egipetşe nehah, nehaha dep ataydı. (neh, noh, noqta?). Bwl tañbanı bizder ariylerdiñ patşalarınıñ şejiresinen de köremiz. (rodovod keyanidov). Noqta tañba köşpeli ariyler degen turandıqtardıñ birden-bir belgisi boladı. Al endi, şumerlerdiñ ariyler  bolğandarı  anıq. Şumer tarihın zertteuşiler olardıñ Orta Aziya jaqtağı taulı ölkeden kelgenderin aytadı.  Şumerlikter «el» jäne «tau» degen sözderdi bir tañbamen tañbalğan  eken. Al endi, Vara-Kanghanıñ tau şatqalı ekeni belgili. Jäne de, şumerlikter äyel degendi ortasında sızığı bar dwrıs üşbwrıştı tañbamen tañbalağan eken.  Mine, Serikbol Qondıbaydıñ üşbwrıştı bolğan Ergene qoñdı Arğı ana qonısı degeni wğınıqtı boldı. Avestada aytılğan Iem patşa Vara üyin üşbwrıştı qılıp, jer ananıñ jatırın ırımdap salğan bolsa kerek. Bwl jerde topan sudan keyin jaña halıq düniege keledi degen wğım bar. Jäne de, şumerlerdiñ tilinde «tum» degen söz «äkelingen» degendi bildiredi eken. YAğni, bwl düniege jaña halıq äkelindi degendey. Osı aytılğandardan bizder şumerlikterge topan su añızınıñ ariylerlden kelgenin tüsinemiz. Reseylik äygili jwldızşı Pavel Globanıñ: «Zoroastrizm – promater' vseh religiy» degeni ras boldı.  Sondıqtan da, orıs tilinde jazılğan bir  maqalamda men Zaratuştranıñ: «Sender meni äbden wmıtqanda men qaytıp kelemin. Sonda men senderge basqa közben qarap, basqaşa süyetin bolamın» degen sözderinen aqırğı payğambarımız Mwhammed ğalayıssalamdı aytıp  ketkenin  jazğan edim.

Sonımen, arğınnıñ tübiniñ şumerlikter ekenin aytıp twrğan genetika ğılımınıñ negizinde bizder Vara qamalınıñ alğaşqı ieleriniñ arğındar bolğanın ayta alamız. Mine, osı jağdayğa baylanıstı şejire bizderge arğındı -  Arğın  ağa dep tüsindiredi.  Demek, Avestada aytılğanday, Vara qamalına jinalğan kileñ imanjüzdi adamdar arğındardıñ ataları bolmaq.  Ğwlama ğalım Serikbol Qondıbay, qazaqtıñ ruhani-etnikalıq tarihınıñ bastauı Vara-Kangha qamalında jatqanın aytqan edi. Abız-aqın bolğan ata-babalarımızdan ayan alıp, künderdiñ bir küninde arğınnıñ tañbasınıñ da sırın aytarmız. Arğındardan keyin Varağa qañlılar kirgen soñ, bwl kieli meken Kangha atalğan bolsa kerek. Äygili jäne bedeldi ğalım  S. Klyaştornıy, qañlı atauınıñ Kangha qamalına qatısı bar ekeninde eş kümän joq ekenin aytqan edi. Osığan deyin neşe mıñ jıl bwrın düniege kelgen evreylerdiñ Mwsa payğambarı ğalayıssalamnıñ aldında, teosof-jazuşı madam Blavatskayanıñ aytuınşa, barlıq añızdar jattı. YAğni, topan su añızı da, sol topan sudan saqtanu üşin salınğan Vara turalı añız da.  Qasietti kitapti Mwsa  payğambar ğalayıssalamnıñ jazğanı ras bolsa, onda, ol kisi şumerlikterdiñ kemesin Nwh payğambardıñ kemesine jatqıza saldı. Alay da, payğambar bolğan soñ aqiqattan alıs ketpeu üşin bwl kemeniñ kelgen jeri – Qwtqaruşı taudı, yağni, Varanı ayttı. Olardıñ aytqan Ararat tauınıñ birinşiden qay jerde ekeni naqtı aytılmaydı, ekinşiden – bwl taudıñ atauı Urartu degen sözden bolğan. Armyandar bolsa, bwl Urartu atauınıñ ne ekenin anıq bilmeydi. Bizdiñşe, bwl Urartu atauınıñ bastı nwsqası  Uara+ar+tau bolsa kerek. Ur, Uara  degen tübirdiñ Vara atauınıñ bir fonetikalıq nwsqası ekeni anıq. Al endi, Qwran kärimde bolsa, bwl tau Al'-Djudi dep ataladı. Djudi degen söz ejelgi akkaddardıñ tilindegi «köterilgen» degen söz deydi. Köterilgen, yağni, qoldan jasalğan tau Djudi. (Vara). Bwl Djud degendi bzider qazaqşa Jat tauı dep aytamız. Al endi, djud, djad, jat degenimiz de oqşaulanıp öz betine jürgenderdi bildiredi. Kwran kärimde de bwl taudıñ qay jerde ekeni aytılmaydı. Mine, osılayşa, Vara-Kangha, Farğana  atauı älemdik añızdarda Arhka, Argo, Kovçeg attı kemelerdiñ atına aynalğan bolsa kerek.  Egipettik qasietti qara bwqanıñ mañdayındağı dwrıs üş bwrıştı aqtañlağınan bizder mısırlıqtardıñ da tübiniñ üşbwrıştı qasietti mekennen şıqqan ariy-turandıqtar ekenderin tüsinemiz.

Mine, qwrmetti oqırman, ejelgi üysinderdiñ qazaqtardıñ ataları emes ekenderin wqtıñızdar deymin. Tarih ğılımdarınıñ doktorı B.Irmuhanov ta üysinderdi qazaqtıñ atalarına jatqızudı üysinşildikten bolğanın aytadı. Osı maqalanıñ avtorı öziniñ jazğan kitäbinde: «Üysinşildik degenimiz törteudi toba, altaudı ala qıladı» degen edi. Öytkeni, Keñes däuirinde örşip twrğan üysinşildikke qarsı basqa taypalardıñ ökilderi ruşıldıqtı wstanğan. Bwl jağday eñ aldımen, qazaqtıñ arasına jik salıp otıru üşin bizderdi otarlauşılarğa kerek boldı.  Üysinşildik degenimiz – wlıqtıq  maniya (maniya veliçiya). Demek, üysinşildik degenimiz ruşıldıqtan da soraqı qwbılıs. Sondıqtan da  doktor B. Irmuhanov öziniñ jazğan «K voprosu o proishojdenii kazahskogo naroda» attı kitäbinde üysinşildik jöninde bılay degen eken: «Tşeslavnoe stremlenie k «udrevleniyu» oteçestvennoy istorii mojet privesti k utrate ee nacional'noy suti, çto ugrojaet samoy gosudarstvennoy nezavisimosti. Pri naliçiy korrumpirovannıh çinovnikov, ugodlivıh i prodajnıh uçenıh, gotovıh podtverdit' vse, çto pojelayut vlast' prederjaşie, takaya perspektiva predstavlyaetsya ne takoy uj nereal'noy. Svoeobraznım mifom yavlyaetsya utverjdenie nekotorıh issledovateley o moguşestve Usun' kak gosudarstva. Usun' praktiçeski nikogda ne provodil samostoyatel'noy vneşney politiki, buduçi vnaçale vassalom derjavı Hunnu, a vposledstviy – podannım kitayskoy dinastiy Han'».

Qazaqtıñ ataları qañlı dep japon ğalımı Siratori aytqan siyaqtı, külli qazaqtıñ tübi qañlı-qıpşaq degenimizde keybir şejiresımaqtar qazirgi qazaqtıñ qwramındağı qañlı, qıpşaq taypaların oylap, ruşıldıq tanıtıp olardan at-tondarın ala qaşadı. Bwl taypalar bar bolğanı, ertedegi bizdiñ atalarımızdıñ atauların saqtap qalğandar ğana.  Basqaları nebir jağdaylarğa baylanıstı, basqa elderdiñ tilderinde, öz tilderinde qañlı-qıpşaqtan basqa atauğa ie bolğandar.  Mäselen, francuzdar germandıqtardıñ franko ruınıñ atımen atalğan, alay da, olar germandıqtar emes. Osı siyaqtı wlı jüz de üysin emes. Wlı jüz degenimiz Wlı qıpşaq, Orta jüz – Orta qıpşaq, Kişi jüz – kişi qıpşaq. Al endi, jüz degenimiz şejire twrğısınan qarağanda nadandar aytqan jüz jigit emes, qıpşaqtardıñ üş jüzdi ayır tañbasınıñ jüzi bolmaq.  Al endi, Orhon bitiktastarındağı jazulardan  bizder ğwn-türiktiñ, Bumın, Estemi, Qwtlıq, Qapağan, Kül-Teginniñ tübiniñ qıpşaqtar emes ekenderin tüsinemiz. Türik qağanattarınıñ basşılığında, tañbası üşbwrış bolğan Tonıkök qana qıpşaq edi.  Bitiktastardağı jazular men şejirelik derekterden bzider     türikterdiñ atadan qıtay, anadan ğana qıpşaq ekenderin tüsinemiz. Iä, «jien el bolmas» dep atam qazaq dwrıs aytqan. Raşid ad-din aytqanday, bwlar bir-birimen qırqısıp el bola almadı. Keyin qıtaylar men wyğırlar qırğanda kirerge tesik taba almay olar özderiniñ «tat» degen sözinen attarın özgertip tatar atandı.  Şıñğıs han qırğan tatarlar osılar edi.  Sondıqtan da, qazaqtıñ tübin üysin, ğwn-türik degenderi sayasattan bolğan dep ayta alamız. YAğni, bizderdi naqtı tegimizden adastıru maqsatında.

Qayrat Zarıphan, şejiretanuşı

Abai.kz

 

 

37 pikir