Jeksenbi, 27 Mamır 2018
Ädebiet 3747 1 pikir 12 Aqpan, 2018 sağat 13:52

Üş burıldıñ mwnarı

                                                Üş burıldıñ mwnarı

Quatbaydıñ hikayası

- Keudemnen şırlap janım wşıp, mañdaydan şıraq janarım öşip, Allanıñ jibergen şäyit ajalın qwşıp ketkenşe oralmaspın, şeşeke. Ayaulı Ağayazdıñ beykünä bastauın käpirge bastırğanşa tiri jürmey-aq qoydım.

- Tekestiñ twnığı layıtar bolsa seniñ tiriligiñ kimge däri?!

Meñsiz torı ayğırdıñ twrmanın jöndep twrğan qarşığaday jigit jalt bwrılıp jiberip qarqılday küldi. Sosın jügirip kep, jwdırıqtay qara kempirdi qwşırlana bir qwşaqtap, mañdayınan süydi de, lıp etip atqa qondı. Kötere jortaq, jeliske taman ekpinmen şığıs betine qan jaqqanday alaulap twrğan Täñirtauğa qaray jönele berdi...

Quatbaydı sodan keyin tiri körgen eşkim joq.

Biraq, İleniñ boyı tauğa qaray qiya basqan qıtaydıñ jelkesin qiıp jürgen jolbarıs turalı nebir añızdar esitti... Äuel basta işki Qıtaydan «özen boyınan altın izdeuge geologiyalıq ekspediciyalar» jöneltetin şürşitter endi Quatbayğa qarsı aşıqtan aşıq twtas jazalauşı toptar attandıra bastadı. Biraq, titteyinen tauda ösken, közine namıs pen kek tolğan tağını wstau mümkin bolmadı. Tabanı kürektey on tört jıl boyı Täñirtaudı mekendep, ne oyrandı saldı deysiñ... Amalı qwrığan ökimet aylağa saldı. «Qanişerdiñ» basına at basınday altın tağayındap», sol bolmaşı jıltıraqqa jergilikti qazaqtar qayran batırdı qapiyada atıp öltiruli...

Iä, Qazaqtı tek qazaq jeñed, Qazaq jeñbese Qwday jeñed...

... Erboldı oylasam köz aldıma ien taudı panalap japadan jalğız jortqan sol Quatbay keled...

Baradı zulap ötip sağım jalğan,

Asığam tabatınday joğımdı aldan.

Kekildi bal künimdi bauırına ap,

Tübinde Hantäñirdiñ auıl qalğan...

​«Batır Quatbaydıñ basın alğan bwl ükimetten jaqsılıq körmespin» degen şığar mektepti bitire sala saparğa attandı. Bağıt Qazaqiya. Baba küldik ösken ölke, şığandap wzap şıqqanda Qwljadan ğana qaytıp jüretin bozbalağa bwl sapar oñayğa soqpağan şığar. Biraq, «tübinde tağdırım qazaqqa, Qazaqstanğa baylanuı kerek» degen oy şekara sızığınıñ arğı betinde qalğan Ağayaz, Mwñğwlküre, Tekeske degen sezimnen ottıraq eken...

​Hantäñirden ketpeske şara da joq. Kişkeneden estip ösken bir ğana Körsaydıñ tağdırı töbe şaşın tik twrğızıp, naqaq küyuge tözbeytin jüreginiñ basına eske oralğan sayın qıp-qızıl şoq basqanday qinaytın.

​... Qağınsa sol qara jel atqa qonıp,

​Bitetin aspanğa aybar, tasqa jelik.

​Qobız jel añıratqan aqbas şiden,

​Şığatın qalıñ äruaq qaptap örip.

​Äp sätte qalt qwbılıp ker qwla kün,

​Sabau jel qara joldı tozdıratın,

​Qaptağan qalıñ äruaq göy-göyimen,

​Dalanıñ qwsa kegin qozdıratın.

​... Tört jağın tau qorşağan bir auıldı twtas qırıp, öliktiñ bärin örtey salğan sol künnen keyin ol mekenniñ atı öşip, Körsay atalıptı. Tün balası mañınan ötken kisiniñ qwlağına töbe qwyqanı şımırlatıp ökirgen

erkektiñ ajal aldındağı ayğayı, şıñğırğan qatın-qalaş, şırıldağan balanıñ dauısı keled deydi...

 

«Tüsiniksiz» öleñder

​Men onıñ özinen bwrın öleñin tanıdım. On jıldıñ jüzi bolğan şığar-au Jaswlannan:

​... Artımda qalğan on segiz,

​Aldımnan izdep ötermin-, degen joldardı estigen kezde alğaş tañğalıppın. «Jiırmadan assa endi asqan şığar, ah wrıp on segiz izdep jürgeni nesi» dep oylağam basında. Sol tañğalısım küşeymese äli basılğan joq.

Är öleñin jazğan sayın ayşıqtalıp, ädiptelip, körkemdelip, zorayıp kele jatqan talantına tañğalam;

Ne äñgimelese de tübin qazıp, twnığın izdep, bwrın soñ estip, bilmegen düniya tauıp aytatın bilimine tañğalam;

Sınıq söylem oqısa da, sanasına toqıp, wtırlı säti kelgende wtımdı qoldanatın zerdesine tañğalam;

Aşulansa Anasına da qayırılmaytın, eljirese öleñ oqıp otırıp ta közine jas möldirep otıratın sezimtaldığına, sonşa alapat sezimderdiñ bärin sıydırıp twrğan jüregine tañğalam...

... Dala meniñ şerimdi wğar bir tumam,

Tulasa eger qısqanday bop bezgek qır,

Keñistikke sıymay tolqıp bwlqınğan,

Mendegi sol aytılmağan söz dep bil.

Ayta almağan sözim qaldı.

Endigi ol,

Şaynaydı özin börideyin jaralı.

Men bilemin qwtırınğan şerli jel,

Nege kezip jüretinin dalanı...

Ol biledi. Onıñ bilmeytini az-aq şığar. Al, biz bilmeymiz. Sebebi, biz keşegi «aynalası tep-tegis, jwmır öleñderdi» oqıp ösken wrpaqpız. Mağjan, Jwmeken, Tölegenderge, Esenğali men Svetqaliğa äli ıntıq ekenimiz sondıqtan. Al, Erboldan säl ülkeni bar, birşama kişisi bar köp aqın japatarmağay bwlıñğır, tüsiniksiz öleñ jaza jönelgende abdırap qalğanımız ras. Orıstı oqıdıq, japondı oqıdıq, ağılşındı oqıdıq, tüsindik, quanıp otırıp qazaqşa oqısaq tüsinbey pwşayman boldıq. Kinä özimizden şığar dedik, bwnday öleñdi oquğa öre kerek bolar-au dep topşıladıq.

Erbol öleñdi qiındatam dep qinalmaydı. Erboldıñ öleñi qiındatpay-aq bir şumağınan bir öleñ jasauğa bolatınday tım auır. Sözderi wğınıqtı, buın, tarmağı jarasımmen jasalğan jıp-jinaqı jırlar sırttan qarasañ. Bir oqıp, wqpaysıñ. Biraq, anau bwyrabastardıñ öleñindey wqpadım dep tastap ta kete almaysıñ, bir dämin alsañ talmay bergiñ keletin ğajabı bar. Eki oqıp, sığırayasıñ. Üş oqıp, köziñ aşıladı, kökiregiñ keñip sala beredi. Sosın otırıp oylaysıñ Asekeñ, Süleymenov «Önerdiñ tübine sorpa betindegi mayday qalqığan tüsinikti ideya jetedi. Jazuşınıñ mindeti – ideyanı aşu emes, mwzartqa kömip, mwnarmen bürkeu. Oquşı şıñğırğanday bop qinalsa, nesi ayıp?! Alsın qamau terin!» dep şamırqanğanda osını aytqan eken ğoy....

​... Men joqtaymın, jel de seni joqtasın,

​Janarında janbay qalğan jasın bar.

​Qağıp-qağıp käri ömirdiñ qaqpasın,

​Kirmey ketken aqındar!

​Taqa tüsinbey jatsañız, törtinşi ret te oqıp köriñiz...

​Söylese qalsaq, Erboldıñ Hantäñirin sağınatının anıq bayqaymın. Ol men öngen Mañğıstauğa ölerdey ıntıq, sol ıntızarlıqtıñ tübinde patşalıqtıñ tırnağı bata qoymağan tübekte saqtalğan tilge, dästürge iñkärlik, al, onıñ tübinde sonıñ bäri köz aldına kölbeñdetip qoyatın Täñirtau bauırındağı qwlın künderge sağınış jatqanın añğaram.

​... Er tumas erteñgige alañdamay,

​Bwlğaqqa salsa da eldi zaman qalay.

​Qoştasqan Qoybas aqın jerdi qimay,

​Äni osı mañ dalağa qaray qaray.

​​Köñildi köp şemenge qaqpaylattım,

​Tağasız tarlanımdı tasqa oynattım.

​Şer qozğap, jer köşirgen osı sözden, ​

​Keudemde kisineydi kökmoynaq mwñ...

​Sezedi... Biledi özi. Endigi qalğan ömiri Hantäñiri baurayında bastalğan ayaulı änniñ qayırmasın şırqaumen ğana öterin... Sodan kelip ılği da Mañğıstau jaylı söz qozğasa alqımına öksik tirelip otırıp, tebirenbey söyley almaydı. Jüreginiñ tükpirine saqtalğan Ağayazına degen sağınışın äldilep otırıp Mañğıstauğa arnap öleñ jazadı.

​Qiyalım, jort qiırğa qwba kerik,

​Zar qosıp altı qazğa jılap edik.

​Mañğıstau sol erlerden Sizge qaldı,

​Al, zarı qaldı mağan mwra bolıp...

​Joğarıda atalğan «Esen bol endi, on segiz» öleñi osınau ötkenge degen sağınıştardıñ bastauı ğana bolğanğa wqsaydı.

​Juırda ğana jarıqqa şıqqan «Türik» te osı sağınış seriyasınıñ... Jo-joq, bwl sağınış qana emes.

​... Aydı jwttı ajdahası uaqıttıñ,

​Men de tasqa qayray-qayray ketildim.

​Özenderdey ay tolğanda tasıppın,

​Qazir küzde juasığan Esilmin.

Semserimdi kese wstap aldıma,

​Aymen birge ajdahağa jwtıldım.

​Könterisin bolar ma dep qanjığa,

​Taspadayın eki bölip tüsirdim!

​Erbol öleñderinde sağınıştan bölek, qamıraqqan qapa, jürektiñ basın şıjğırıp jatqan zärli zapıran, eñ joq degende küñirenisten göri päs, küyzelisten göri tereñirek bir sezimder jatadı.

​Äsili, ol qalamın twtıp üstelge şegelenerde ğana emes, küyki tirliktiñ kez-kelgen küninde de Babası keşken baraqat kezeñdi bir sät esten şığarmay, sol sayrat künderdiñ tätti elesin ünemi tañdayına basıp talmap jüretindey. Sodan bolar, ünemi keşegige köp qaraylap, ötkenine jii bwrılıp, bügingisine anşa köñili tolıñqıramay, jürgen jürisin olqısınıp jüredi. Oqığan közdi de, jürekti de keşegi keremetter qoynauına jeteley jöneletin öñkey bir jwtınğan jwmır öleñder sondayda tuatın bolsa kerek.

​Iä, «bizdiñ keşegini köksey beretinimizdiñ sebebi, joğaltqanımızdıñ köptiginen» ğoy. Abız Äbişten asırıp qalay aytayıq?! Al, bwl sözdiñ jalğası bılay öriledi «erteñgini köksey beretinimizdiñ sebebi, kütetinimizdiñ köptiginen»

​Solay, Erbol.

Üş burıldıñ mwnarı

​Künestiñ bası Aduınger, Qastıñ bası Arıstandı tauı bolğanda, Tekes Hantäñiriniñ mwzdığınan jaraladı. Ezui köpirip, üydey tastardı domalatıp, atannıñ belindey qarağaylardı qaqpaqıl oynatatın osınau üş tentekti İle boyınıñ qazağı «Üş burıl» dep erkeleter edi.

​Al, Erboldıñ Ağayazı Tekeske barıp qwyatın twnıq özen. Suı tisiñdi qaqıratıp, şekeñnen barıp bir şığatın suıq, swmdıq möldir özen...

​Han Täñiri eteginiñ qısı da alaböten suıq. Jelsiz, tımırsıq, alayda ayazı atan jığar künderde de tentek su Tekes qatudı bilmeydi. Qañtarda jarağan buraday buı bwrqırap, özen boyın qalıñ mwnarğa böktiredi. Al, ayaz sına sol mwnar özen betin tastap Täñirtaudıñ wşar basına qaray örmeleydi. Qiyağa jetken soñ, qarğa aynaladı, qayta jauadı, eridi, ağadı, bu, mwnar... Mäñgi qozğalıs.

​Erbol da solay. Bağıtı ayqın, betalısı biiktik. Öleñi de mäñgilik!

                                                                                      Almas Altay

                                                                                       Astana qalası 

 

1 pikir