Jeksenbi, 27 Mamır 2018
Twlğa 628 0 pikir 13 Aqpan, 2018 sağat 09:08

Qızıq jigit

Ol özi qızıq jigit... Elmen köp jwmısı joq... Sözge şorqaq... Köp aşulanbaydı. Jelkesine tüsken aq şaşın bir sipap qoyıp küledi... Dwrısı jımiıp qoyadı... Bwl bizdiñ – Bolat... Bolat Ibıraev!

Qazaq önerinde Bolattar bar ğoy... Şükirşilik... Solardıñ işindegi önerdegi jolı erekşe – Bökeñ! Nazım Hikmettiñ «Eleusiz qalğan esil er» p'esasında bir söz osındayda eriksiz oyğa tüsedi. «...Az da bolsa aybattı, qoraş ta bolsa qayrattı!». Däl solay... Sahnağa şıqqanda säl qısıñqı közderi jarqırap nwrlanıp ketedi. Dauısı kümbirlep, sahnanı jarıp jibererdey ekpindep söyleydi. Qwddı keşegi Nwrmwhan Jantörin siyaqtı...

Bolat Qarağandı oblısındağı Qarqaralınıñ tuması. Aqın Mä­di­diñ, özimizdiñ Qalleki-Qalibek Quanışbaevtıñ, keşegi aqiıq aqın Qasım Amanjolovtıñ, al tüptep kelgende Qaz dauıstı Qa­zıbek bidiñ wrpağı.
Büginde önerge kelip, sahnada jürgenine qırıq jıl tolıptı. Ol eşqaşan bala kezden armandap, qiyaldap önermen «auırmağan». Eseye kele mekteptiñ sahnasına şığıp, «Batır bala Bolatbekti» oqitın. Soğıstan mügedek bolıp kelgen äkesi Qalıbek sovhozda agronom, şeşesi Küländä bas­tauış­ta sabaq beretin. Üylerinde ap-auır däu swr kitap bar-tın. «Batırlar jırı». Şeşesi Külän­dä şamnıñ jarığımen üyge kel­gen meymandarğa osı jırlardan dastan oquşı edi. Ärine, bwl XIX ğasır emes. Il'içtıñ şamı bir­de bar da, birde joq. Köbinde öşip qala beredi. Biraq soğan qa­ra­mas­tan, dastan bastalatın. Jäne jay oqılmaydı, ändetip, naqı­şı­na keltirilip, birese köterip, birese sıbırğa köşetin. Birde «Qo­bı­lan­dı», endigide «Alpamıs», «Qı­rıq qız»... Äsirese, «Gül­äyim»... Keyde Bolatqa osı jırdı oqıp otırğan şeşesi Küländä Güläyim­dey bolıp ketedi. Üyge ji­nalğan ülken kisiler riza bolıp, Küländä kelinniñ suıp ketken şäyin işip, közderine jas alatın. Kişkentay Bolat sonau bwrışta otırıp esil­dertimen osı jır­lar­dı tıñday­tın. Bala köñil jır­dağı batır­larğa elikteytin. Key sätterde eş­kimge körsetpesten köz jasın ünsiz sürtip te aladı. Äsi­rese, ağa­ları men äpkelerine kör­setpeuge tırısadı. Bolat köp ba­lalı üyde östi. Şeşesi on qwrsaq kötergen. Übirli-şübirli balalar üşin bwl üy – teatr, bwl üy – kino.

Keyin de solay bolğan. 90-jıl­darı kimniñ küyi bar-tın? Esi bar epti jigitterdiñ köbi biz­neske, sauda – sattıqqa ketti. Köbi­niñ min­­geni «inomarka». Sol ke­zeñ­derde önerde jürgen talay may­talman sahnamen «qoş» ay­tısıp jüre berdi. Qasıñdağı ärip­testeri de bazarğa şıqtı. Al Bolat­tıñ üş balası bar. Teatrdıñ jalaqısı birde bar, birde joq. Ba­la­larğa tamaq kerek. Sonday künderdiñ birinde bağın­dağı ob­lepihadan eki şelek terip, bazarğa şıqqan... «Şelegiñiz qan­şa?» – degenderdiñ özine «eki mıñ» degendi miñgirlep äreñ aytadı. Bası sal­bırap, ünsiz otıra berdi. Uaqıt netken bayau, jürmey qalğan. Al eki şelektegi oblepiha sap-sa­rı marjanday äli twr. Eşkim almay­dı. Twrıp ketuge şara joq. Iä, ol künder de bügin artta qaldı. Adam balası wrpaq üşin ömir sü­redi. Solar üşin bärine ba­­ra­sıñ. Bärine dayın­sıñ. Adam­nıñ tağ­dırı da, ömiri de osı wrpaq üşin.
Bayağıda KazGU-diñ «Tarih» fakul'tetin oqi bermey. Jaqsı mwğalim bolsa, büginde bälkim bir mektepte direktor bolar ma edi. Kim bilsin?! Ol kezde KazGU-diñ oqu korpusı bügindegi T.Jürgenov atındağı wlttıq öner akademiya­sın­da al «Teatr» fakul'teti kon­ser­­vatoriyada bolatın. Eki ğima­rat­tıñ ortası tayaq tastam jer. Köktem, küzde ärtürli muzıka as­­pap­­tarınıñ üni, ayqaylağan dau­ıstar. Bolaşaq akterlerdiñ sol mañayda jürgenin Bökeñ talay kördi. Däl sol kezdegi mına bir oqiğa esinen äli ketpeydi. Kon­servatoriyanıñ terezesindegi bir boyjetkenniñ eskertkiştey wzaq twrğanı. Ürip auızğa salğanday, biraq qimılsız. Bökeñ ne isterin bilmey sostiıp qalğan. Qız da ünsiz, bwl da ünsiz. Tipti, jaqındap kelip älgi müsinge wzaq şwqşiğan-dı. Sonda ğana ol qızdıñ «tiri» ekenine quanğan. Akterlik öner degendi tüsingen. Sol kezde barıp, «Şirkin, mende artist bolsam...» degen oy sanasında jarq etken.

Tarih... Tarih... Eş qwlqı joq... Künderdiñ küni KazGU-ge «qoş» dep, GDR-ğa äskerge ketti. Aqırı Frankfurttan biraq şıq­tı. Qasında kileñ orıs jigitter. Amal ne, ol tildi de üyrenuge tura keldi. Tek bayağı «akterlikke tüs­sem...» degen oy maza bermeydi. Elge kele sala konservatoriyağa bet aldı. Bağı janıp, KSRO halıq artisi Şolpan Jandarbekova men Tat'yana Naurızbaevanıñ şeberha­nasına tüsti. Kurstağı eresegi de osı Bolat. Diplomdıq jwmısqa M.Äuezovtiñ «Eñlik-Kebegindegi» Espembet, A.Arbuzovtıñ «Qatıgez oyındarındağı» Konstanti­nov­tı, Q.Şañğıtbaevtıñ «Beu, qız­dar-ayındağı» docentti oynadı. Sodan Jaqıp Omarovtıñ aytuı­men Bolat tuğan eli Qarağandığa tartqan. Tanıs ölke, tanıs qala... Auıl da onşa alıs emes...

Bolattıñ alğaş teatrğa qobal­jıp kirgeni äli esinde. Qorıq­pağan da qalay. Mwnda teatrdıñ alğaşqı qarlığaştarı Qazaq­stan­nıñ halıq artisteri J.Şaş­kina, Ä.Moldabekov, M.Sürtibaev, R.Qoyşıbaeva, A.Mwsabekova, Äsiya Abılaeva, Qarğambay Sa­taev. Sodan keyingi tolqın Rama­zan Baymağambetov, Şämil Jüni­sov, Serdeş Qajımwratov, Rım­keş Omarhanovalar şıqqan orda. Onıñ üstine akterlerdiñ köbi eresekter. Bir Qarğambaydıñ özi bir töbe. Äsirese, onıñ Bolat Mansurovtıñ, Tolomuş Okeevtiñ fil'mderindegi rölderinen keyin. Twnıp twrğan mwhit. Bolat ol kisilermen söylesudi, sırlasudı qajet etetin. Al olarmen bir sah­nada partner bolu degenniñ özi qorqınış emes pe?! Ne kerek bir küni Jaqıp Omarov Qalmwqan Isabaevtıñ «Sapar sırı» degen p'esasın alğan. Qobılan degen röldi berdi. Kündiz-tüni sol röl­diñ sözin jattap, tünde oyana ketip keyipkeri jaylı oylaydı. Alda tek qorqınış barday. Mine, aqırı körkemdik keñeske tapsıra­tın kün tudı. El-jwrt aytıp ja­tır. aytıp jatır. «Mümkin emes, mınau söylep twrğan atı şulı Q.Sataevtıñ özi ğoy...». «Mı­na bala jaqsı eken!» Senerin de, senbesin de bilmeydi. Jaqıp ta Bolattı maqtaydı. Osı röl onıñ kişkene jeñisi edi.

Prem'era! Bolat körermenge twñğış şıqtı. Äneuküngi sdaça­dan keyin säl-päl özine degen senimdilik payda boldı. Şımıl­dıq ta jabıldı. Soğılğan ala­qan... Ayğaylap, «Bravo!» dep mäz bolğan körermen. Ärine, Bolat alğaş «akterlikke baram» degende üy-işi tügel qarsı bolmasa da, qwptay qoymağan äkesi Qalıbek köz aldına keldi. Soğan özin kinäli de sanaytın. Birde äkesi Bökeñdi özi şaqırttı. «Jaraydı, balam! Bolar is bolğan eken. Ne deymin. Jolıñ bolsın! Jağañ kir bol­may­dı eken» dedi. Iä, artis­tiñ jağası kir bolmas au, al ter bo­lar ekenin Bolat sol küni tüsin­gen. Öner de­gen wlı teñizdiñ jay­maşuaq kün­deri de, twmandı tünderi de Ayva­zovskiydiñ «Toğı­zın­şı kök tol­qınındağı» suret­tegidey swra­pıl sätteri de bar ekenin sana­sı­men tüysingen. Osı­lay­şa, Qara­ğan­dıdağı on jıl öte şıqtı. Ol kez­derde Jaqıp Oma­rov Şım­kent­ke ketti de, ornına Ersayın Täpenov kelgen. Biraq Erekeñdi Pavlodardan aşıl­ğan teatrğa ketedi degen qaue­set şıq­qan. Or­nına kim keleri belgisiz. Bola­şağı twmanda qalğan aydın­dağı eskek­siz qayıqtay. Osınday kün­derdiñ birinde Jaqañ-Jaqıp Oma­rov kelgen. Jürisi asığıs, qara mwr­tın sipap qoyıp, Bolat­pen däm­hanağa bardı. «Al Bolat. Celi­nogradta qazaq teatrı aşı­ladı. Barasıñ ba?» Bolat oylan­bastan, «iä» dep jauap qaytardı. Öytkeni jalğız emes. Qasında äriptes ağa­ları, dostarı bar eken. Qazaq­stan­nıñ eñbek siñirgen artisteri Rımkeş Omarhanova, Şämil Jünisov, Qay­rat Kemalov, Ramazan Bay­ma­ğam­betovtar, t.b.

Iä... Bwl jıldarı Qazaqstan egemendikke ie bolğan kezderi edi. Öz ayağımen özi twrğan respublika orıstanıp ketken ölkelerde qazaq teatrın aşudı qolğa ala bastağan şaq. Q.Quanışbaev atındağı teatrı da sol egemendiktiñ, sol täuel­sizdiktiñ alğaşqı qarlığaş­ta­rınıñ biri bolatın. «Onda ket­tik, bauırım! Basında qinalar­sıñ, keyin bäri ornına keledi» dedi Jaqañ. Eskide bir söz bar eken. «Er jigit kettik degende qay­da demeydi, qaşan deydi». Nartäuekel! Söytip, Qarağandı teatrı da, onda oynağan rölderi de Bolat Ibıraev mingen maşinağa qol bwlğap qala berdi. Ätteñ... On jıl tük emes au. Äsi­rese, D.Isa­bekovtıñ «Äpke­sin­degi» – Timur, Ä.Ta­ra­zidıñ «Jaqsı kisisindegi» – Marat,      T.Ahta­nov­tıñ «An­tın­da­ğı» – Han, S.Mwqanovtıñ «Möl­dir mahab­batındağı» – Bürkit, N.Kärimniñ «Ay twtılğan tünindegi» – Diua­nanı endi qaşan oynarmın degen oy ğana mazalağan. Biraq «Şeşin­gen sudan tayınbas» demekşi, alğa qaray tarta berdi.

Jaña jer! Jaña qala! Bwl qalada eki-üş qana köşe. Onıñ özi şañğa bölenip qala beredi. Däl bayağı student sekildi kezeñder. Birde aş, birde toq. Bir küni birge kelgen eki dos Ramazan men Qayrat bwzılğan. «Qoş, Böke! Qaytqan mal­da bereke bar demekşi, Qara­ğandığa qayta barayıq!» dedi. «Mässağan!» Onsız da sağımday bwzılıp jürgen Bolattıñ köñi­line ana ekeui «twz seuip, mwz bürik­kendey» boldı. «Ne istey­min? Qaytsam ba eken?.. Onıñ üstine Qarağandıda eki bölmeli üy bar. Al mwnda şe? Äzirge eşteñe joq!». Bolat sol küni kirpik ilmedi. Döñbekşip şıqtı. Twrıp jatqan vagon da suıq. Üstine kürtkisin jamılıp, dalağa şıqqan. Tañ qı­zarıp, ağarıp keledi. Qızıl aray ala bwlttıñ arasınan bwlqınıp şığatınday. «Joq! – dedi Bolat, kimmen qaraysañ, sonımen ağar degen halıq. Qalam!». Bwl onıñ soñğı şeşimi edi.

Iä, köp wzamay til igeruşi­ler­diñ mädeniet sarayında qazirgi Kongress-Hollda Jaqıp Omarov­tıñ sahnalauında Ğ. Müsirepov­tıñ «Aqan seri – Aqtoqtısı» köne qa­la Aqmolada, Sarıarqanıñ tö­sinde şımıldığın ayqara aştı. Bolat keyipker Jalmwqannıñ tuın sahnağa jelbirete şıqtı. Qazaq tilin sağınğan qaragözderdiñ qua­nışında şek joq. Bwl ülken jeñis edi. Salqın samalı janıña em, jüregiñe şuaq tastaytın wlt­tıq drama teatrı düniege keldi.

Büginde sol jas jigit Bolat Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qay­rat­keri atanıp, alpısqa kelip qa­lıp­tı. Biraq minezi sol. Öz­ger­megen. Köbinde ünsiz. Däl bayağı Akira Kurasavanıñ fil'mindegi Dersu Uzala dersiz. Dwrısı son­dağı KSRO halıq artisi, «Oskar­dıñ» iegeri Maksim Munzuk sekil­di. Öz isiniñ mamanı, sahnanıñ şeberi. Üş balanıñ äkesi, ne­me­releriniñ atası. Astananıñ ir­ge­sindegi kişkene üyde barımen bazar. Esik aldındağı baqşa, qo­radağı kişkene iti de qojayını kelse, quanğanday qwyrığın bwl­ğañ­datadı. Däl bir Ş. Aytma­tov­tıñ «Borandı beketindegi» Edi­geniñ iti Jolbarıstay.

Iä, Edige demekşi... Bolat şı­ğarmaşılığındağı erekşe ob­raz... Äli künge Ä.Mämbetovtıñ közindey röl... Oylap qarasañ Äze­keñ däl osı qazaq teatrınıñ qara narı – Edigesi eken-au... Qalay edi?.. «Qazirgi jastardıñ işi­nen onday talapker tabıla qoyar ma eken. Sarıözektiñ raz'ez­derinde twru üşin adamda ruh bolu kerek, äytpese aram qatasıñ. Dala – kenen, adam – noqat. Sağan jay­lı ma, jaysız ba – dalağa bäribir. Dalada qalau bolmaydı». Sonday-aq Bökeñ Äzekeñmen birge A.Çe­hov­tıñ «Vanya ağayındağı» – Vanyanı, V. Del'mardıñ «Bayansız bağındağı» – Mister Kuperdi somdadı. Büginde ol teatr reper­tuarındağı qoyılımdardıñ ba­sım köpşiliginde öner körsetip, körermen qauımnıñ ıstıq ıqı­lasına bölenude. Ol osı qırıq jıl işinde sahnada alpıstan asa röl oynaptı. Solardıñ işinde, äsirese : Ä.Tauasarovtıñ «Mahabbat aralındağı» – Ormanşı;  O.Bökeydiñ «Qwlınım me­niñin­degi» – Jan; Ğ.Müsirepovtıñ «Aqan Seri-Aqtoqtısındağı» – Jalmwqan, Balta; Ğ.Müsirepovtıñ «Qız Jibegin­degi» – Bazarbay; M.Äuezovtiñ «Qara Qıpşaq Qobılandısındağı» – Köbikti, «Qaragözindegi» – Jabayı, «Abayındağı» – Orazbay, «Eñlik-Kebegindegi» – Keñgirbay bii; Ş.Aytmatovtıñ «Ğasırdan da wzaq künindegi» – Edigesi;  M.Kärimniñ «Ay twtılğan tü­nin­degi» – Diuanası; T.Ahtanovtıñ «Joğalğan dos» – Estemesov, «Küşik küyeuindegi» – Kubigi; U.Şekspirdiñ «Romeo men Djul'ettasındağı» – Pastor, «Gamletindegi» – Poloniy;A.Çehovtıñ «Vanya ağayında­ğı» – Voynickiy; A.Dudarevtiñ «Keşindegi» – Mul'tik; T.Djyudjenogludıñ «Köş­ki­nin­degi» – Aqsaqal;
D.Ramazan «Kenesarı-Künim­jandağı» – Twrsınbay; M.Friş «Don Juannıñ duma­nındağı» – Tenorio; E.Juasbek «Tereñ tamırlar­dağı» – Ala ağaş;  J.Anuydıñ «Jalın jwtqan Janna D’ark» – Koşonı; Q.Jünisovtıñ «Säken Swñ­qarındağı» – Ahmet Baytwrsınov;
V.Ejovtıñ «Tıraulap wşqan tır­nalardağı» – polkovnik Lu­k'ya­novı erekşe bolıp twr.

Bolat ekeuimiz söylesip otır­mız. Men şekken temekiniñ tü­tini bölme işindegi säulemen oynaydı.

– Endi qanday röldi oynağıñ keledi? – deymin. Bolat tağı da ünsiz.

– Şekspirdiñ «Riçardı men Korol' Lirin» oynasam. Abılay­dı da oynau armanım. Ätteñ, den­saulıq...

– Bwyırsa, oynarsıñ. Onda jaqsı.

– Jaqsı – dedi Bolat. Appaq wzın şaşın artına qayırıp tastap, Bökeñ esikten şığa berdi.

Netken qarapayımdılıq... Netken kisilik. Netken kişilik deymin işimnen. Senderdey da­rın­dı jigitter bar da, qazaq öneri bar-au. Jasay ber, Bolat dos! Jolıñ bolsın!

Talğat Temenov, Qazaqstannıñ halıq artisi, professor

Abai.kz

 

 

0 pikir