Beysenbi, 26 Säuir 2018
Alaşorda 1310 18 pikir 16 Säuir, 2018 sağat 10:42

Ejelgi «Arii-Ariycı» degender kimder edi?

Ariy taypası Ündistan men Iran aymağına anıq qay zamanda barğanı belgisiz, tek ğalımdar b.d.d. üşinşi mıñ jıldıq dep şamalaydı. Atalğan aymaq halıqtarınıñ tilderindegi wqsastıqtar Ariy taypasımen baylanıstı dep zerdelegen mamandar, olardı «Ariy wrpaqtarı» («narodı indo-iranskoy ili ariyskoy gruppı») dep atap ketti.

Eñ ejelgi «Ündilik Rigveda» men «Irandıq Avesta» jazbalarınan «Ariy» atauı jergilikti wlttar tilinde alğaşqıda «basqınşı», «böten» degen mağına bergenin, keyin «qojayın», «bileuşi» degen mağınağa ie bolğanın añğaramız. Onıñ üstine «Ariy» taypası köşpeliler bolğanın ğalımdar moyındaydı, al joğarıda atalğan jazbalar olardıñ Otanı «qattı ayazdı qısı bar» soltüstik aymaqta ornalasqanın däleldeydi. Äri osı derekter «Ariylıqtardıñ» özge aymaqtan barğan «basqınşı el» ekenin ayğaqtaydı. Al «qattı ayazdı qısı» bar ölkeni Altay aymağı dep joramaldağan orındı.

Bileuşi bolğanımen, sanı az ariylıqtar keyin özderiniñ otarındağı ündi-iran wlttarınıñ tilinde söylep, tipti, uaqıt öte siñisip ketti. Sondıqtan atalğan aymaq halıqtarı tilin «Ariy tili» degen orınsız, olardı «Ariy wrpaqtarı» deu de qatelik. Ol halıqtar jergilikti etnostardan qalıptastı, al tilderindegi wqsastıqtar ejelgi tübinde tegi bir ekenin ğana däleldeydi. YAğni, olardı baylanıstırıp otırğan ortaq sözderiniñ ariy taypası tiline eş qatısı joq. Olarda ariy tilinen qalğan belgi bolsa, ol – barlığınıñ tilinde bar boluı mümkin keybir «eski türkilik» sözder ğana.

Qazirgi Irak, Türkiya, Iran, Siriya ölkeleri tüyisken aymaqta b.d.d. IV-III mıñjıldıqta Şumer mädenieti bolğanın tarihi derekter rastaydı. Ataqtı «Şumer jazuındağı» köp sözderdiñ qazaq sözderimen wqsas äri mağınalas ekenin älemdik deñgeydegi qazaq aqını Oljas Süleymenov äygili «AZiYA» kitabında ayqın däleldermen körsetti. Al b.d.d. İİ mıñjıldıqta Troya aymağı men ejelgi grekterde soğıs qwdayı Ares dep atalğanın, grek añızdarınan Ares otanı Finikiya, yağni ejelgi Şumer aymağı ekenin köremiz. Osı derek Ares pen Şumer baylanıstı ekenin bayqatadı. Grek añızdarı Aresti «alıp deneli, quattı erkek» retinde suretteydi, al «Arıs» degen qazaq söziniñ mağınası da tap solay, «alıp deneli, quattı» degenge sayadı (añ patşasınıñ qazaqşa «arıstan» dep ataluıda sol mağınasınan bolar). «Aristokrat» degen söz älemdik tilderge ejelgi grek tilinen endi, onıñ mağınası – «tekti, bileuşi äuletten şıqqan mırza». Osı sözdiñ «Aris» degen tübiri – «tekti bileuşi äulet» atauı Aris bolğanın körsetedi. Onıñ mağınasınıñ ündi-irandıq etnostardağı «Ariy» söziniñ «bileuşi mırza» degen mağınasımen birdey boluı, Aris pen Ariy bir taypa el ekenin däleldeydi.

Demek b.d.d. İV mıñjıldıqta ejelgi Grekiya aymağına deyingi jerdi jaulağan türkitildi «Şumerler» men Ündistan-Iran aymaqtarın bağındırğan köşpendi Ariy taypası tikeley baylanıstı. Sondıqtan Ariy taypasınıñ öz atauın Arıs dep tanığanımız jäne olardı Altay aymağınan şıqqan türkitildiler degenimiz jön. Oñtüstik Qazaqstandağı özenniñ Arıs dep atalatının da eske salayıq. Qazaq halqı şejireleri arğı tegimizdi Bekarıs, Janarıs, Aqarıs degen üş Arıstan taratatını da belgili fakt.

Endi Arıs-Ariy wrpaqtarı kimder boluı mümkin ekenine nazar audarayıq.

Arıs taypası b.d.d. İV mıñjıldıqta Altay aymağınan şıqqan dedik,  olardıñ Ündistanğa jaulap barğan jolı qazirgi Moñğoliya dalasınan bastap, Ortalıq Qıtay men Şıñjan arasındağı aymaq arqılı ötken. Al endi Arıs taypası zamanınan mıñ jıldan keyin, yağni b.d.d. İİİ mıñ jıldıqta sol Moñğoliya dalasında «hun'-yuy» taypası otırğanın, al Ortalıq Qıtaydıñ taulı ormandarı men Şıñjandı «jundi» halqı mekendegenin Qıtay jazbaları bayandaydı. «Hun'-yuy» (qoñır-uy) taypasınıñ keyingi wrpağı – 24 taypalı hun' halqı, ol halıqtıñ äuelgi öz atauı qoñır ekenin jäne ol halıq pen saq halqınıñ biriguimen qazaq halqı qalıptasqanın «Qazaq atauı tarihı» degen maqalada egjey-tegjeyli tüsindirip, däleldep körsettik. Sol maqalada, «jundi» deytinder «jündi» halıq ekenin jäne olardıñ keyingi wrpağı «üysünder» bolatının aytıp kettim. Belgili tarihşı Lev Gumilevtiñ körsetuinşe, bizdiñ däuirdiñ İİİ ğasırında Kambodjda aymağına barğan qıtay elşisi «ol eldiñ ündilik jazuı hun' jazuın eske tüsiretinin» bayandağan. Bwl derek, qwñdar (hun') aymağınan barğan ejelgi ariy taypası ündilik jazba mädenietin qalıptastırğanın, qwñ (hun') halqı sol ariy taypası wrpağı ekenin ayğaqtaydı. Ündilik jazba men qwñ jazbasınıñ wqsastığı, joğarıda aytılğan «şumer» jazbasınıñ «qazaqı mağınalı» boluı Ariy-Arıs taypası ejelgi ündi-iran-grek etnostarı üşin «nağız Aristokrattar» bolğanın jäne köne türki jazbası ejelgi ariy-arıstardan bastau alatının körsetedi. Osı derekter «hun'-yuy» men «jundi», yağni türkitildi qwñ men jündi halıqtarı Arıs taypası wrpaqtarı ekenin däleldeydi.

Endi Arıs taypasınıñ parsı aymağı men ejelgi grekterge deyingi aymaqtı jaulağan ekinşi jolı qazirgi Qazaqstan jeri arqılı Orta Aziyanı basıp ötkeni tarihtan ayan. B.d.d. İ mıñjıldıqta atalğan aymaq halqın parsılar Saq dep ataytının, al grekter olardı Skif degenin ejelgi grek tarihşısı Gerodat bayandaydı. Gerodat saq-skif halqı Areske sıyınatının, olar adamdı qwrbandıqqa şalatın «erekşe qılışın» biik jerge qoyıp tabınatındarın jazadı. Qazaq halqı qılıştıñ eñ mıqtısın «aldaspan» dep ataydı, onıñ «aldı aspan» degen mağınası ataudıñ sol saq-skifterdiñ «erekşe qılış» zamanınan qalıptasqanın bayqatadı («Aspan Qwdayı qwrbandığımızdı qasietti qılış arqılı aladı» dep sengen saq-skifter, ol qılıştı «aldı aspan» dep atağanın köremiz, bwl derek qazaq tili men saq-skif tiliniñ tikeley baylanıstı ekenin ayğaqtaydı). Lukian Samosatskidiñ (120-190 jj. b.d.d.) «Toksaris jäne dostıq» eñbegindegi skiftiñ Toksaris degen esimi, Gerodat pen Strabon «jeti wlı ğalımnıñ biri» dep tanığan skif Anakaris (620-555 jj. b.d.d.) esimi de saq-skif halqı men ejelgi ariy-arıstar baylanısın bayqatadı: «Toksaris» – «Toğız-arıs», «Anakaris» – «Anıq-arıs». Osı derekter men Areske sıyınu, yağni arğı babasına sıyınu dästüri saq-skif halqı ejelgi Arıs taypası wrpaqtarı ekenin añğartadı.

Demek qwñ – hun', saq – skif, jundi – uysun dep tanılatın üş halıq – ejelgi Arıs-ariy taypası wrpaqtarı. Osı üş halıqtıñ jeke taypalarınan nemese birneşe taypaları odağınan barşa türkilik wlttar qalıptastı (tatar taypasınan – tatar; qırğı taypasınan – qırğız-hakas jäne başqır; alan taypasınan – qaraşay-balqar jäne digor; qwman taypasınan – qwmıq; mañğıt taypasınan – noğay men qaraqalpaq; üz (aqüz-oqüz) taypasınan – türkimen; otırıqşı üysünder men üz taypası aralasuımen – üzbek, üz-üysünder men qırğı taypası aralasuımen – üyqır (wyğır); urus pen saqalban taypalarınan – qırımlar (qırım tatarları); abar taypasınan – avar; saqtardıñ engr taypası men abar jäne majar taypaları qosıluımen – vengr). Al qazaq halqı bolsa, qwñ men saq halıqtarınıñ negizgi böliginiñ bizdiñ dalada qosılıp Qwñzaq degen halıqqa aynaluımen payda boldı. Keyin Qwñzaq atauı qısqarıp, äueli Qzaq, sosın Qazaq bolıp ornıqtı jäne üysünderdiñ köşpeli taypaları da qazaq halqı qwramına endi. Qazaq halqınıñ arğı tegin Aqarıs, Janarıs, Bekarıs degen ataulardan taratuı da sol ejelgi Arıs taypası wrpaqtarı ekeni halıq jadında qalıp qoyğanın bayqatadı. Mümkin äuelde saq-skifter – Janarıs, hun'-qwñdar – Aqarıs, al jun-jündiler Bekarıs dep atalğan bolar. Olarğa «qwñ-hun'», «saq-skif», «jündi-jundi» atauların tañğan keyingi körşileri ğoy, olardıñ özindik atauları Janarıs, Aqarıs, Bekarıs bolğan tärizdi.

Arıs-Ariy taypsınıñ öz atauımen keyinge deyin saqtalğan böligi jayındağı derekterge toqtalsaq.

Arıs taypasınıñ Tarbağataydıñ şığısında otırğandarı keyin qwñ (hun') men jündi (jundi) degen eki halıq bolıp qalıptassa, Tarbağataydıñ batısında, qazirgi Qazaqstan men Orta Aziyada qalğandarı saq (skif) degen halıqqa aynaldı. Al Zakavkaz'e men Qara teñiz mañına ornıqqandarı Arıs atauımen keyinge deyin ömir sürdi. Zakavkaz'e men Qara teñiz mañındağı Arıs taypası b.d.d. İİ- b.d. İV ğasırlar aralığındağı rimdik derekterde «Aors» atauımen kezdesedi. Olar «aorstı» Skif halqınan dep tanığan, key tarihşılar Sarmattar qwramında bolğan dep biledi. Sebebi, saq-skif halqınıñ alban men sıban taypaları b.d.d. ğasırlarda Zakavkazege, yazıg (üzik) pen siraq taypaları Qırımğa körşi dalalarğa barıp qonıstanuında edi. YAğni, Arıs-Aors taypasın da saq-skiftik nemese sarmattıq dep tanu ornıqqan (alban men sıban taypaları qazaq halqında saqtaldı, Zakavkazege ketkenderin parsılar «saqalban» jäne «saqsıban» dep atap ketken, şahsevan degen köşpeli taypa azarbayjandar qwramında bar. Svan degen köl Armeniyada, svan degen wlt gruzinder qwramında bar. Al «saqalban» degender keyin Qırımda otırdı, olardıñ Qara teñizden arı ketkenderi qazirgi Albaniya eliniñ halqın qalıptastırdı, Qırımda qalğanı keyin arıs-urus taypasımen birge Qırım tatarların qalıptastırdı (öz atauı Qırımlar wltı)).

Arıs atauın «Aors» etken rimdik til. Derekterde Aors taypası «joğarğı Aors» jäne «tömengi Aors» bolıp ekige bölinetini bayandaladı. Olardıñ Zakavkaz'edegileri qwñ halqınıñ Alan taypası kelgen İ ğasırda kişi Kavkaz tauına jaqın ığısıp, İİİ ğasırdıñ soñında tauğa köşip, ejelgi grek tilinde hristiandıqtı qabıldap, armyan wltın qalıptastıruğa atsalıstı. Armyandardıñ hristiandıqqa deyin Areske tabınğanı jaylı derekter jäne armyandardıñ «Ariycı wrpağımız» degen tüsinikteri sözimizge ayan. Qazirgi Araks özeni atauı äuelde «Arıs» bolğan deude orındı. Ğalımdardıñ armyandardıñ eñ eski hristiandıq jazbaları «qıpşaq tildi» ekenin moyındauınıñ özi olardıñ äuelde türkitildi bolğanına jetkilikti dälel. Ol jazbalar armyandardı hristiandıqqa kirgizu üşin eski armiyan tilinde nemese «qıpşaq tilinde» jazılğanı tüsinikti. Ärine, hristiandıq küş alğannan keyin ejelgi grek tili «Şirkeu tili» bolıp ornıqtı, sondıqtan armyandardıñ töl tili qattı özgeriske wşırap, negizi ejelgi grek sözderi bolğan qazirgi armyan tili qalıptastı, alayda armyan tilinde türkilik sözderdiñ äli de köptigine kümän joq.

Al Qırımğa tayau daladağı Aors taypası qwñ halqınıñ Qwman taypası kelgen İ ğasırda ığısıp, Qırım jartı aralına qonıstanğan. Sol jerden İV ğasırda Rim imperiyasına jii jorıqtar jasap otırğanı, ol şabuıldardı Rim jazbaları «skif soğısı» dep körsetkeni belgili. Sol derekterden skifter teñizde kememen jüzudi, artınşa kemeler jasaudı igergenin köremiz. Sondıqtan «skif soğısı» tarihqa «skifterdiñ teñiz kemelerimen Rim imperiyasına jasağan jorıqtarı» degen mağınada endi.

Sodan 300 jıl ötkende, yağni Vİİ ğasırda Qırımğa jaqın jerge kelip ornıqqan qazaqtar Aors taypasın «Orıs» dep atap ketti. Al oğızdıq hazarlar olardı «Urus» dep atadı, osı urus atauı arab jazbalarına endi. H ğasırdağı arab geografı äri tarihşısı Äl-Masudi jazbasında Qırım jartı aralında «kemeli urus jäne sakalba elderi» qatar otırğanın, urustar köp rulardan qwralğan el ekenin körsetedi (mwndağı sakalba dwrısında – «saqalban»). Ğalım Qırımğa tayau dalada «köşpeli qazaqtar» köşip-qonıp jüretinin de aytadı, reseylik audarmaşılar olardı «koçevniki guzi» dep bwrmalap körsetedi (arabşada «i» men «q» äripteriniñ jazıluı wqsastığınan da qatelesui mümkin), alayda arab jazbasımen tanıs adamğa onıñ dwrıs jazıluı «köşpeli ğazaq» ekenin tüsinu qiınğa soqpaydı. Onıñ üstine, Hİ ğasırda ol jerde kasogta degen köşpeli jwrt otırğanı «eski-slavyandıq» jazbalarda kezdesedi. Ondağı «kasogta» dep bwrmalağandarı – «kasagtar», yağni «qazaqtar». Ol jerde H ğasırda «guzi» degen köşpeliler bolsa, olardı Hİ ğasırda «kasogta» dep körsetpes edi. Olar qazaqtar bolğandıqtan, slavyandalğan jazbalarda «kasogta» dep körsetilgen ğoy. Qırımdıq urus pen sakalba elderi Hİ ğasırda katoliktik hristiadıqta boldı, osı şındıqtı reseylik qwmıq ğalımı Mwrad Adji naqtı däleldermen talay ret körsetti. «Kodeks Kumanikus» dep atalıp jürgen köne jazba, anığında sol qırımdıq urus pen sakalbandardıñ katoliktik dini kitabı bolıp tabıladı. Ol kitaptıñ latın ärpimen türki tilinde Qırımda Hİİİ ğasırdıñ soñında jazılğanın jäne onıñ tili qırımlar (qırım tatarları) tiline öte jaqın ekenin ğalımdar moyındaydı. Qırımdıq «urus-sakalba» eliniñ pravoslaviyalıq slavyan emes, türkitildi äri katolik dindi bolğanına jäne olardıñ üzilmegen wrpağı qırım tatarları ekenine «Kodeks Kumanikus» jazbası jetkilikti dälel.

Hİ ğasırda dağıstandıq avarlar biligine qırımdıq Rus tobı otırdı (Sarir memleketi ornına Avar Nucal'digi payda boldı), osı sebepten vizantiyalıq hristian dinin wstanğan avarlar rim-katoliktik hristiandıqqa köşti. Sol avar nucal'dariniñ, yağni «rustik» avar bileuşileriniñ şejiresinde arğı ataları «Arıshan» dep körsetilgen. Osı naqtı derektiñ özi qırımdıq «aors-urus-rus» taypasınıñ öz atauı biz körsetkendey «Arıs» ekenin däleldeydi. Resey ğalımdarı şovinistik ädetimen Urus atauın «rus», Sakalba atauın «slavyan» degizdi. Qazaq atauın «Kasogta» etip bwrmalap tarihqa engizgen de solar. Osılayşa Urus eli men qazaqtar qaqtığısın «Orıs äskeri men Kasogta äskeriniñ Hİ ğasırdağı soğıstarı» etip bwrmalap jazdı, al «kasogta» degender qazaqtar ekenin däleldeuge ol zamanda qazaq tarihşı ğalımdarınıñ mümkindigi bolğan joq.

Resey halqınıñ nege «russkie» dep atalğanı jäne olardıñ Qırımdıq Aors-Urus taypasımen qalay baylanısatının bölek maqalada aytarmız. Eñ bastısı, Qırımda bolğan «arıs-aors-orıs-urus-rus» degen ataularmen belgili taypa-el men onıñ jaqın körşisi sakalba-sakalban eliniñ qazirgi wrpaqtarı sol jerde äli otır. Olardı «Qırım tatarları» dep bwrmalağan – Resey imperiyası. Olardıñ öz atauları «Qırımlar» jäne tilderi qaraşay-balqar tilderine jaqın, yağni qazaq tiline de öte wqsas.

 

Qosımşa aqparat:

Ündilik tilderdegi sözderdiñ keybiri slavyan sözderine wqsastığın paydalanıp, «ariydı – soltüstikten barğan slavyandar» deytin Resey ğalımdarı bar. Şındıqqa jüginsek, eñ alğaşqı «slavyan» – bolgar wltı, bolgarlar türkitildi bwlğar taypasınıñ şoqınuınan payda boldı, yağni, Bolgariya aymağı 169 jıl Vizantiya qwldığında bolğan, Hİ-Hİİ ğasırlardağı bwlğarlar şirkeu tiline köşip «bolgar» degen wltqa aynaldı. Türkilik bwlğar sözderi aralasqan, alayda negizgi sözderi vizantiyalıq bolğan «şirkeu tili» payda boldı. Onı barşa slavyan wlttarı «eski bolgar tili» nemese «slavyandıq-şirkeu tili» dep ataydı. Öytkeni, barşa slavyandıq wlttar osı eski-bolgarlıq şirkeu tilimen hristiandıq qabıldağan. Hristiandıq qabıldağan bwlğarlar öz tilderinen bas tartıp, osı şirkeu tiline köşuge mäjbür boldı, bwlğar tilinen bas tartpağandardı «yazıçniki» dep ayıptap, qırğınğa wşıratqan. «Vizantiyalıqtardıñ 30 mıñ bwlğardıñ közin ağızıp jibergeni» jaylı naqtı derek bwlğarlardıñ öz tilinen qalay ayrılğanınan habar beredi. Vizantiyalıqtar olardı «slavon» dep atağan, onıñ mağınası – «qwl», alayda bwlğarlar öz wltın «bolgar» degen nwsqada saqtap qaldı.

Bolgar patşalığınıñ şirkeu tili (eski bolgar tili) Hİİ-HVİ ğasırlar aralığında Şığıs Europalıq köptegen türki taypaların şoqındırdı. Olardıñ ärqaysısı «bolgar-şirkeu» tiliniñ dialektisi bolıp tabılatın jaña tilderi bar hristian dindi jeke wlttarğa aynaldı, vizantiyalıq «slavon» sözi olardıñ ortaq atauı bolıp qalıptastı. YAğni, slavyan wlttarı «keşe ğana» osılay payda boldı. Vizantiya tili ejelgi-grek tili men iran tilderi aralasuımen payda bolğanı – belgili jayt, sondıqtan Vizantiya tilin «orta grek tili» dep te ataydı. Al käzirgi Greciya tili – jaña grek tili. YAğni, Vizantiya tilinde irandıq sözder köp bolğan, osı irandıq sözder bolgar-şirkeu tiline ötti, barlıq slavyandıq wlttar – osı bolgar-şirkeu tili arqılı hristian bolğandar. Olardıñ tilderindegi irandıq sözder osınday sebeppen payda boldı, al iran men ündilik tilder – tuıs. Demek, slavyan tilderindegi sözderdiñ ündi-irandıq sözderge wqsastığı men «ejelgi Ariycı» taypasınıñ eş baylanısı joq, ol wqsastıq slavyandıq şirkeu tiliniñ Vizantiyanıñ iran-grektik tilinen qalıptasqandığın körsetedi.

Qazirgi barşa slavyandıq wlttardıñ arğı tekteri – türkitildi taypalar, ol taypalar saq-skif, gunn-qwñ, jundi-üysün degen üş halıqqa jatadı. Al atalğan üş halıqtıñ arğı tübi ariy-arıs taypasına barıp tireletinin ayttıq. Osı sebepten slavyan halıqtarın da ejelgi ariy-arıstar wrpağı deuge bolar edi. Alayda, dini arqılı özge tilge köşkendikten, olardıñ tildik jäne mädeni baylanıstarı tolıq üzilgen, sondıqtan slavyandardı «ariy-arıstar wrpağı» deu qisınğa keliñkiremeydi.

Batıs Europa halıqtarınıñ tilderin «germandıq tilder tobı» dep tanidı. German taypaları İ ğasırda «saksı» atauımen körsetiletin, yağni olar saq-skif halqı bolıp tabıladı. Qırımda saqtalğan skif qorğandarı men «Saks audanı» atauı jäne Germaniyadağı «Saksoniya» özara baylanıstı ekenine kümän joq. Europanı V ğasırda gunn-hunndar jaulap alğanı jäne «saksı-german» taypaları olarmen odaqtas bolğanı belgili. Osı derekti jäne «germandıq tilder tobı» terminin eskersek, onda europalıq wlttar saksı-skif pen gunn-qwñdardıñ jergilikti taypa-etnostarmen aralasuınan payda bolğan deuge tolıq negiz bar. Mısalı, nemister – saksı-german taypası wrpaqtarı, olardıñ «ariycı wrpağımız» deui osıdan bolar. Ağılşındar bolsa saksı taypası men jergilikti angl taypası aralasuınan payda bolğan, sondıqtan olardı «anglo-saksondar» dep te atap keledi. Mine, «german tildiler» delingen Europa halıqtarı da ejelgi ariy-arıstarmen baylanıstı bolıp şıqtı. Alayda, ol baylanıs pen slavyandardıñ ejelgi ariy-arıstarğa baylanısı özara wqsas, öytkeni «german tildi topta» sanalatın wlttar rim-italyandıq şirkeu tili kömegimen payda boldı. Demek, olardıñ barlığı – hristiandıq qabıldağanda öz tilderinen bas tartıp, şirkeu tiline köşkender.

Vizantiyalıq şirkeu tili Hİ-HVİ ğasırlar arasında slavyandıq wlttardıñ payda boluına alıp keldi. Al İH-HV ğasırlar arasında Rimdik şirkeu tili ıqpalımen germandıq, yağni batıs europalıq wlttar qalıptastı. Slavyandıq jäne germandıq tilderde köptegen türkilik sözder saqtalğan, olardı keyingi «Osman imperiyası zamanında engen sözder» dep sanaydı. Dese de, ol sözderdi sol halıqtardıñ hristiandıqqa deyingi öz sözderi degen orındı. Hristiandıq din olardıñ tilderin ğana emes, dilderin, yağni wlttıq bolmıstarın da tolıq özgertip, türkilik tekterine jau etip jiberdi. Onıñ sebebi, qalğan türkitildi halıqtardıñ negizinen jappay Islam dinin qabıldaularımen baylanıstı. Älemdik eki dinniñ özara baqtalastığı olardı wstanatın halıqtar arasında alauızdıq tudırdı. Älemdik eki din arasındağı baqtalastıq ıqpalı hristiandıq imperiyalardıñ euraziyalıq barşa wlttar tarihın özgertip bwrmalauına aparıp soqtı. Osılayşa türkitildi halıqtardı «keyin payda bolğan jas wlttar», al hristiyan dindi halıqtardı «ejelde qalıptasqan wlttar» degen jalğan twjırım ornıqtırıldı.

Europalıq wlttardıñ barlığı da (orıstar da) keşegi ata-babalarınıñ tilderin tüsinbeytinin moyındaydı. Al Batıs Europa halıqtarı ata-babalarınıñ tilderin «öli latın tili» dep tanidı. Alayda, şındıq basqaşa, olardıñ ata-babaları türki tildiler bolğan (saksı-saq jäne gunn-qwñ tilderi), nemistiñ «ia» degeni men qazaqtıñ «iä» söziniñ mağınası bir boluı, ağılşınnıñ «big» sözi men qazaqtıñ «biik» sözi mağınalas boluı sonıñ belgilerinen. Orıstıñ «tuıstığın wmıtqan Ivan» degen naqıl sözi de, orıs halqınıñ türkilik skif-bwlğarlıq arğı tegin wmıtqanınan habar beredi.

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

18 pikir